Modern yaşam, sürekli değişen talepleri ve baskılarıyla bireyler üzerinde önemli bir stres yükü oluşturmaktadır.¹ Teknolojinin hızlandırdığı yaşam temposu, işlenmiş gıdaların yaygınlığı, çevresel kirlilik ve sosyal izolasyon gibi faktörler, kronik stresin ve buna bağlı sağlık sorunlarının artmasına neden olmaktadır. Bu bağlamda, bireyler giderek artan bir şekilde doğal sağlık çözümlerine ve Ayurveda, Geleneksel Çin Tıbbı (GÇT) gibi köklü geleneksel tıp sistemlerine yönelmektedir.¹ İşte bu noktada, “adaptogen” olarak adlandırılan, genellikle bitki kökenli maddeler ön plana çıkmaktadır. Bu maddelerin, vücudun fiziksel, kimyasal, biyolojik ve psikolojik çeşitli stres faktörlerine uyum sağlamasına ve başa çıkmasına yardımcı olduğu iddia edilmektedir.³

Adaptogenlerin popülaritesi artarken, “doğal süper takviyeler” gibi iddialar da yaygınlaşmaktadır. Bu rapor, adaptogenlerin ne olduğunu, nasıl çalıştıklarını (özellikle stres yanıt sistemi üzerindeki etkilerini), bu iddiaların arkasındaki bilimsel kanıtları, Ashwagandha, Rhodiola Rosea, Kutsal Fesleğen (Tulsi), Ginseng ve Schisandra gibi öne çıkan örnekleri, potansiyel diğer faydalarını, güvenlik profillerini ve pratik kullanım hususlarını (formlar, dozaj, kalite, düzenlemeler) derinlemesine incelemeyi amaçlamaktadır. Raporun hedefi, adaptogenler hakkında dengeli, kanıta dayalı ve güvenilir bir bakış açısı sunarak, bu popüler takviyelerle ilgili abartılı iddiaları bilimsel gerçeklerden ayırmaktır.

Adaptogen terimi, geleneksel bitkisel bilgiyi (örneğin Ayurveda’daki Rasayanalar ⁶, GÇT’deki Tonikler ⁵) modern fizyolojik kavramlarla (stres tepkisi, HPA ekseni) birleştiren bir köprü görevi görmektedir. Bu bağlantı, hem bilimsel ilgiyi hem de popüler çekiciliği artırmakta, ancak aynı zamanda geleneksel kullanımların modern terimlerle birebir eşdeğer olduğu yönündeki potansiyel yanlış yorumlamalara veya abartılara da zemin hazırlamaktadır. Geleneksel sistemlerdeki (Qi tonikleri ⁵ veya Rasayanalar ⁶ gibi) sınıflandırmaların farklı nüansları olduğu unutulmamalıdır; “adaptogen” kriterleri modern bilimsel araştırmaların ürünüdür.³ Bu nedenle, bu terimi geleneksel bitkilere uygularken dikkatli bir yorumlama gereklidir.

Ayrıca, adaptogenlerin temel kriterlerinden biri olan “non-spesifik” stres direnci kavramı ³, genellikle tek bir hedefe yönelik mekanizmaları tercih eden geleneksel farmakoloji anlayışına bir meydan okuma sunmaktadır.⁹ Bu durum, adaptogen kavramının ana akım bilimde ¹⁰ ve düzenleyici kurumlar tarafından tam olarak kabul görmemesinin nedenlerinden biridir. Bu rapor, bu karmaşık konuyu bilimsel veriler ışığında aydınlatmayı hedeflemektedir.

2. Adaptogenleri Tanımlamak: Bitkilerden Daha Fazlası (Madde 1)

2.1. Terimin Kökeni

“Adaptogen” terimi, ilk olarak 1947’de Sovyet toksikolog Nikolay V. Lazarev tarafından, vücudun strese karşı “spesifik olmayan direncini” artırabilen maddeleri tanımlamak için kullanılmıştır.⁴ Lazarev’in bu kavramı, Hans Selye’nin stres ve Genel Adaptasyon Sendromu (GAS) teorisine dayanıyordu.⁴ GAS, vücudun strese karşı verdiği tepkiyi alarm, direnç ve tükenme olmak üzere üç aşamada tanımlar. Adaptogenlerin, bu direnç fazını uzatarak tükenme aşamasına geçişi geciktirdiği veya önlediği düşünülmüştür.⁴

Adaptogen fikrinin kökleri, II. Dünya Savaşı sırasında pilotlara ve denizaltı mürettebatına verilen çeşitli uyarıcılarla ilgili araştırmalara kadar uzanmaktadır.⁸ Özellikle Schisandra chinensis bitkisinin uyarıcı ve tonik etkileri üzerine yapılan ilk çalışmalar, Sovyetler Birliği’nin II. Dünya Savaşı askeri dergilerinde yayınlanmıştır.⁴ 1950’ler ve 1960’larda, zararlı çevresel koşullara karşı dayanıklılığı ve hayatta kalma oranını artırmak amacıyla bitkisel tıbbi ürünlerin kullanımı fikri geliştirilmiş ve Lazarev’in “adaptogen” kavramı bu alandaki araştırmalara yön vermiştir.⁴ Bu dönemde ve sonrasında, özellikle eski Sovyetler Birliği, Kore ve Çin’de adaptogenler üzerine yoğun araştırmalar yapılmıştır.¹⁰

2.2. Tanımlayıcı Kriterler

Lazarev’in başlangıçtaki tanımı, daha sonra başka bir Sovyet bilim insanı olan farmakolog Israel Brekhman ve meslektaşı I. V. Dardymov tarafından 1960’ların sonunda daha da geliştirilmiştir.⁴ Brekhman ve Dardymov’a göre bir maddenin adaptogen olarak sınıflandırılabilmesi için üç temel kriteri karşılaması gerekmektedir ²:

1. Zararsızlık (Non-toksisite): Normal terapötik dozlarda kullanıcı için toksik olmamalı ve vücudun normal fizyolojik fonksiyonlarında minimum düzeyde rahatsızlığa neden olmalıdır.
2. Non-spesifik Direnç Artışı: Vücudun fiziksel, kimyasal, biyolojik veya psikolojik gibi çok çeşitli stres faktörlerine karşı direncini spesifik olmayan bir şekilde artırmalıdır. Yani, tek bir stres türüne değil, genel olarak stresle başa çıkma kapasitesini yükseltmelidir.
3. Normalleştirici Etki: Stresin neden olduğu fizyolojik değişikliklerin yönünden bağımsız olarak, vücut fonksiyonlarını normalleştirici bir etkiye sahip olmalıdır. Yani, bir sistem aşırı çalışıyorsa onu dengelemeli, yetersiz çalışıyorsa desteklemelidir; temel amaç homeostazı (iç dengeyi) korumak veya yeniden sağlamaktır.²

Bazı kaynaklar, Brekhman’ın 1969’daki tanımına dördüncü bir kriter daha eklediğini belirtir: Adaptogenler, geleneksel uyarıcıların aksine, uykusuzluk, düşük protein sentezi veya aşırı enerji tüketimi gibi yan etkilere neden olmamalıdır.⁵

Adaptogenlerin tanımı zaman içinde evrilmiş ⁴, gözleme dayalı bir kavramı (geleneksel kullanım, erken Sovyet araştırmaları) bilimsel olarak test edilebilir bir çerçeveye oturtma çabalarını yansıtmıştır; ancak tanım hâlâ bir miktar belirsizliğini korumaktadır.¹⁰ Bu durum, hem geniş çekiciliğine hem de bilimsel şüpheciliğe katkıda bulunur. Farklı araştırmacılar ve kaynaklar, tanımda farklı noktalara vurgu yapabilmektedir (örneğin, metabolik düzenleyiciler ⁵, stres yanıtı düzenleyicileri ¹⁴, dikkat ve dayanıklılığı artıran bitkisel preparatlar ⁴).

2.3. Sınıflandırma Yaklaşımları

Adaptogenler farklı şekillerde sınıflandırılabilir. Temel bir ayrım, bitki kaynaklı adaptogenler ile sentetik adaptogenler (aktoprotektörler olarak da bilinir) arasındadır.¹¹ Bu raporun odak noktası bitki kaynaklı adaptogenlerdir.

Bitki adaptogenleri içinde daha işlevsel bir sınıflandırma, Amerikalı bitki uzmanı David Winston ve diğerleri tarafından popülerleştirilen ve Yance tarafından da benimsenen Birincil (Primary), İkincil (Secondary) ve Yardımcı (Companion) Adaptogenler ayrımıdır ⁵:

1. Birincil Adaptogenler: Adaptogenlerin klasik tanımına ve tüm kriterlerine (zararsızlık, non-spesifik direnç, normalleştirici etki) tam olarak uyan, adaptogenik karakterleri kapsamlı bilimsel araştırmalarla desteklenen bitkilerdir. Bu bitkilerin doğrudan HPA eksenini etkileyerek homeostazı ve allostazı (stres altında dengeyi sağlama süreci) koruduğu veya geri kazandırdığı, anabolik (yapıcı) iyileşmeyi desteklediği düşünülür.⁵ Bu kategoriye sıklıkla dahil edilen bitkiler şunlardır: Panax ginseng (Asya/Kore Ginsengi), Rhodiola rosea (Altın Kök), Eleutherococcus senticosus (Eleuthero/Sibirya Ginsengi), Schisandra chinensis (Şizandra) ve Withania somnifera (Ashwagandha).³
2. İkincil Adaptogenler: Geleneksel adaptogen tanımının çoğuyla uyumlu olan ancak birincil adaptogenlerin tüm katı kriterlerini karşılamayan veya HPA eksenini doğrudan etkilemeyen bitkilerdir. Bunun yerine, bağışıklık, sinir ve endokrin sistemleri üzerinde modüle edici etkiler göstererek dolaylı yoldan adaptasyona katkıda bulunabilirler.⁵ Bu kategoriye örnek olarak bazen Astragalus membranaceus (Geven) veya Codonopsis pilosula gibi bitkiler dahil edilebilir.¹³
3. Yardımcı Adaptogenler (Adaptogen Companions): Klasik adaptogen kriterlerini tam olarak karşılamasalar da, HPA ekseni veya anabolizma üzerinde faydalı etkileri olabilen ve birincil veya ikincil adaptogenlerle sinerjik olarak çalışarak onların işlevlerini destekleyebilen bitkilerdir.⁵ Glycyrrhiza glabra (Meyan Kökü) veya Centella asiatica (Gotu Kola) gibi bitkiler bu bağlamda düşünülebilir.¹²

Ayrıca, Ocimum sanctum (Kutsal Fesleğen/Tulsi) ¹, Ganoderma lucidum (Reishi Mantarı) ² ve Lepidium meyenii (Maca) ² gibi diğer bitki ve mantarlar da sıklıkla adaptogen olarak anılmaktadır.

2.4. Bilimsel ve Düzenleyici Durum

Adaptogen kavramı bitkisel tıp uygulayıcıları ve takviye edici gıda endüstrisi tarafından yaygın olarak kullanılsa da, ana akım farmakoloji ve tıp camiasında resmi olarak kabul görmüş bir terim veya sınıflandırma değildir.¹⁰ Özellikle Avrupa Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri gibi bölgelerde, “adaptogen” bir pazarlama terimi olarak onaylanmamıştır.¹⁰

Bu durumun temel nedenleri arasında, adaptogen tanımının doğası gereği belirsiz olması ve “non-spesifik direnç” gibi kavramların standart farmakolojik testlerle ölçülmesinin zorluğu yer almaktadır.¹⁰ Ayrıca, iddia edilen adaptojenik etkileri tutarlı ve kesin bir şekilde gösteren yüksek kaliteli, büyük ölçekli klinik çalışmaların eksikliği de önemli bir faktördür.²

ABD Gıda ve İlaç İdaresi (FDA), adaptogenleri ayrı bir ilaç kategorisi olarak tanımamaktadır. FDA, adaptogen içerdiği iddia edilen ve hastalıkları önleme veya tedavi etme gibi spesifik sağlık iddialarında bulunan ürünleri, yasa dışı ve onaylanmamış yeni ilaçlar olarak değerlendirmekte ve bu tür iddialarda bulunan üreticilere uyarı mektupları göndermektedir.¹⁰ FDA’nın 1998’deki bir tanımında adaptogenlerden “çevresel adaptasyona yardımcı olduğu ve dış zararları önlediği kanıtlanmış yeni bir tür metabolik düzenleyici” olarak bahsedilse de ⁵, bu durum resmi bir onay veya kabul anlamına gelmemektedir, özellikle daha sonraki FDA eylemleri ve ¹⁰‘teki bilgiler ışığında. Adaptogenler, ABD’de ve birçok ülkede genellikle “diyet takviyesi” veya “gıda takviyesi” kategorisinde düzenlenirler (Bkz. Bölüm 6.3).

Bu bitkilerin geleneksel bütüncül kullanımı (genellikle karmaşık formüllerde ve bireysel yapı göz önünde bulundurularak ³) ile belirli ‘adaptojenik’ etkiler için izole edilmiş özütleri veya bileşikleri inceleyen modern indirgemeci yaklaşım arasında potansiyel bir uyuşmazlık bulunmaktadır.³ ‘Gerçek’ adaptojenik etki, belki de bu basitleştirme sürecinde kaybolan, bitkinin bütününden veya geleneksel formülasyonundan ortaya çıkan bir özellik olabilir. Modern araştırmaların, geleneksel anlayışı veya etkinliği tam olarak yakalayamama olasılığı mevcuttur.

3. Direncin Arkasındaki Bilim: Adaptogenler Stres Tepkisini Nasıl Etkiler? (Madde 2)

3.1. Stres Tepki Sistemi ve HPA Ekseni

Stres, vücudun iç dengesini (homeostaz) tehdit eden fiziksel, çevresel, kimyasal veya psikolojik herhangi bir uyarana karşı verdiği fizyolojik ve duygusal bir tepkidir.² Vücudun strese yanıtı karmaşık bir süreçtir ve genellikle Hans Selye’nin tanımladığı Genel Adaptasyon Sendromu (GAS) modeliyle açıklanır: Alarm, Direnç ve Tükenme evreleri.⁴

Bu yanıtın düzenlenmesinde iki ana sistem rol oynar:

1. Sempatik-Adrenal Sistem (SAS): Akut stres tepkisinden sorumludur (“savaş ya da kaç” yanıtı). Adrenalin ve noradrenalin gibi katekolaminlerin salgılanmasını tetikleyerek kalp atış hızını, kan basıncını ve enerji mobilizasyonunu artırır.¹⁶
2. Hipotalamik-Pitüiter-Adrenal (HPA) Ekseni: Daha çok kronik veya uzun süreli stres yanıtının düzenlenmesinde merkezi bir rol oynar.³ Hipotalamus, Kortikotropin Salgılatıcı Hormon (CRH) salgılar. CRH, hipofiz bezini Adrenokortikotropik Hormon (ACTH) salgılaması için uyarır. ACTH ise adrenal (böbrek üstü) bezlerinden kortizol gibi glukokortikoid hormonların salınımını tetikler.⁵ Kortizol, enerji metabolizmasını, bağışıklık fonksiyonunu ve inflamatuar yanıtları düzenleyerek vücudun stresle başa çıkmasına yardımcı olur.

Normalde HPA ekseni, stres faktörü ortadan kalktığında negatif geri bildirim mekanizmalarıyla kendini kapatır. Ancak kronik stres durumunda, bu sistem sürekli aktif kalabilir veya düzensiz çalışmaya başlayabilir.²¹ HPA ekseninin kronik aktivasyonu veya disregülasyonu, yorgunluk, uyku bozuklukları, bağışıklık sistemi zayıflığı, metabolik sendrom, kardiyovasküler hastalıklar, depresyon ve anksiyete gibi çeşitli sağlık sorunlarıyla ilişkilendirilmiştir.²

3.2. Adaptogenler ve HPA Ekseni Modülasyonu

Adaptogenlerin etki mekanizmalarına dair öne sürülen temel hipotezlerden biri, HPA ekseninin aktivitesini modüle etme yetenekleridir.³ İddiaya göre adaptogenler, stres sırasında aşırı kortizol salınımını önlemeye yardımcı olabilir ve stres faktörü ortadan kalktıktan sonra sistemin daha hızlı bir şekilde normale dönmesini teşvik edebilir.⁵ Bu “normalleştirici” etki, adaptogen tanımının temel taşlarından biridir.

Bu hipotezi destekleyen kanıtlar, özellikle Ashwagandha için insan çalışmalarında daha belirgindir. Çeşitli randomize kontrollü çalışmalar (RKÇ’ler) ve sistematik derlemeler, Ashwagandha takviyesinin, plaseboya kıyasla sabah kortizol seviyelerini (kan veya tükürükte ölçülen) anlamlı ölçüde düşürdüğünü göstermiştir.¹⁷ Bu bulgu, Ashwagandha’nın HPA ekseni üzerinde düzenleyici bir etkiye sahip olabileceğine dair en tutarlı klinik kanıtlardan biridir.

Ancak, diğer adaptojenik bitkiler ve fitobesinler için HPA ekseni üzerindeki etkileri inceleyen insan çalışmaları daha az tutarlı veya yetersizdir.¹⁷ Bir sistematik derleme, Ashwagandha dışındaki birçok bitki (Rhodiola, Ginseng dahil) için HPA ekseni aktivitesi üzerindeki etkilerin, çalışma tasarımlarındaki farklılıklar nedeniyle belirsiz kaldığı sonucuna varmıştır.¹⁷ Bu durum, HPA modülasyonunun tüm adaptogenler için evrensel veya tek bir mekanizma olmayabileceğini veya mevcut insan çalışmalarının bu etkileri tespit etmek için yeterince güçlü veya uygun tasarlanmamış olabileceğini düşündürmektedir.

Potansiyel mekanizmalar arasında, adaptogenlerin glukokortikoid reseptörlerinin (kortizolün bağlandığı reseptörler) hassasiyetini veya sayısını etkilemesi ⁸, kortizolü yıkan 11-beta hidroksisteroid dehidrojenaz gibi enzimleri inhibe etmesi ⁵ veya HPA ekseninin daha üst basamaklarındaki sinyal iletimini (örneğin CRH salınımı) etkilemesi ⁹ yer alabilir. Ancak bu mekanizmaların insanlardaki kesin rolleri daha fazla araştırmaya ihtiyaç duymaktadır.

3.3. HPA Ötesindeki Moleküler Mekanizmalar

Adaptogenlerin stres koruyucu etkileri muhtemelen sadece HPA ekseni modülasyonu ile sınırlı değildir. Araştırmalar, bu bitkilerin hücresel düzeyde stres yanıtında rol oynayan başka birçok moleküler hedefi de etkileyebileceğini göstermektedir. Bu çoklu hedef yaklaşımı, adaptogenlerin neden çeşitli stres türlerine karşı geniş spektrumlu bir koruma sağlayabileceğini açıklamaya yardımcı olabilir.⁵ Öne çıkan bazı mekanizmalar şunlardır:

• Isı Şok Proteinleri (Hsp70): Bunlar, hücreleri stresin neden olduğu hasardan koruyan moleküler şaperonlardır. Proteinlerin doğru katlanmasına yardımcı olur ve hasarlı proteinlerin onarımını veya uzaklaştırılmasını sağlarlar. Bazı adaptogenlerin (özellikle Rhodiola, Schisandra ve Eleuthero içeren ADAPT-232 kombinasyonu üzerine yapılan çalışmalarda) Hsp70 üretimini artırdığına dair kanıtlar bulunmaktadır.⁸ Hsp70 artışının, stres direncini artırmada, hasarlı protein onarımını hızlandırmada ve stres kaynaklı bazı zararlı sinyal yollarını (örneğin JNK ve NO) baskılamada kilit bir rol oynadığı düşünülmektedir.⁸
• Stresle Aktive Olan Kinazlar (örn. JNK): c-Jun N-terminal kinaz (JNK), hücresel stres yanıtında ve apoptozda (programlanmış hücre ölümü) rol oynayan önemli bir sinyal molekülüdür. Adaptogenlerin, stres kaynaklı JNK aktivasyonunu inhibe ederek hücreleri koruyabileceği öne sürülmüştür.⁸
• Transkripsiyon Faktörleri (örn. FOXO/DAF-16): Forkhead box O (FOXO) transkripsiyon faktörleri (ve C. elegans‘taki karşılığı DAF-16), stres direnci, hücre sağkalımı ve potansiyel olarak uzun ömürlülük ile ilişkili genlerin ifadesini kontrol eder. Adaptogenlerin, FOXO’nun fosforilasyonunu ve çekirdeğe taşınmasını etkileyerek bu koruyucu genleri aktive edebileceği hipotezi bulunmaktadır.⁸
• Nitrik Oksit (NO): NO, stres yanıtında ve hormonel, sinirsel ve bağışıklık sistemlerinin modülasyonunda rol oynayan önemli bir sinyal molekülüdür. Aşırı NO üretimi zararlı olabilir. Adaptogenlerin, stres durumlarında aşırı NO üretimini baskılayarak koruyucu etki gösterebileceği düşünülmektedir.²
• Enerji Metabolizması (ATP): Stres, hücresel enerji talebini artırır. Adaptogenlerin, ATP (hücresel enerjinin temel birimi) üretimini veya kullanımını etkileyerek, stres altında enerji seviyelerini normalleştirmeye veya optimize etmeye yardımcı olabileceği öne sürülmüştür.⁸ Bu, özellikle yorgunlukla mücadeledeki potansiyel rollerini açıklayabilir.
• Nörotransmitterler: Bazı adaptogenlerin, ruh hali ve bilişsel işlevleri etkileyen serotonin ²⁶ veya katekolaminler ³⁰ gibi nörotransmitter sistemlerini modüle edebileceğine dair kanıtlar bulunmaktadır.
• Ağ Farmakolojisi: Tek bir hedefe odaklanmak yerine, adaptogenlerin muhtemelen karmaşık biyolojik ağlar üzerinde, birden fazla hedefi aynı anda etkileyerek çalıştığı düşünülmektedir.⁵ Bu “çoklu hedef, çoklu kanal” yaklaşımı, adaptogenlerin geniş spektrumlu etkilerini ve “normalleştirici” özelliklerini açıklayabilir.

Önerilen bu mekanizmalar (HPA, Hsp70, JNK, NO, ATP), adaptogenlerin basit bir uyarıcı veya sakinleştirici etkiden ziyade, hücresel düzeyde stres direncini ve enerji verimliliğini artırarak etki ettiğini düşündürmektedir.⁸ Bu durum, adaptogenlerin “normalleştirici” kriteriyle uyumludur, çünkü amaç semptomları maskelemek veya belirli bir tepkiyi zorlamak yerine ⁵, dengeyi (homeostaz/heterostaz ⁴) yeniden sağlamaktır.

Ancak, birden fazla moleküler hedef önerilmiş olsa da, her bir yolun göreceli önemi ve etkileşimleri belirli adaptojenik bitkiler arasında farklılık gösterebilir.³ Örneğin, Ashwagandha’nın sakinleştirici etkisi ³, Rhodiola veya Ginseng’in daha uyarıcı profiliyle ³ tezat oluşturur. Bu farklılıklar, muhtemelen farklı yolaklar üzerindeki (örn. nörotransmitterler ²⁶, enerji metabolizması ⁸) etkilerin dengesinden kaynaklanmaktadır ve bitkilerin klinik uygulamadaki farklılıklarını açıklar.³

Adaptojen faydalarına ilişkin detaylı moleküler mekanizma araştırmalarının çoğu in vitro veya hayvan çalışmalarından gelmektedir.³ Bu bulguları doğrudan insanlardaki klinik etkilere dönüştürmek dikkat gerektirir; HPA ekseni kanıtlarındaki boşluk bunun bir örneğidir.¹⁷ Bu “laboratuvardan kliniğe” geçişteki boşluk, beklentileri yönetmek açısından kritik öneme sahiptir.²

4. Öne Çıkan Adaptogenler: Kanıtlar ve Potansiyel (Madde 3, 4, 5)

Bu bölümde, adaptogen olarak sınıflandırılan ve yaygın olarak kullanılan beş ana bitki – Ashwagandha, Rhodiola Rosea, Kutsal Fesleğen (Tulsi), Ginseng (Panax ve Eleuthero) ve Schisandra Chinensis – daha yakından incelenecektir. Her bir bitki için geleneksel kullanımları, stres, anksiyete ve yorgunluk üzerindeki klinik kanıtları, diğer potansiyel faydaları ve “süper takviye” iddialarının geçerliliği değerlendirilecektir.

4.1. Ashwagandha (Withania somnifera)

• Giriş: Ashwagandha, kökeni Hindistan’a dayanan ve Ayurveda tıbbında binlerce yıldır kullanılan önemli bir bitkidir.⁷ “Rasayana” olarak sınıflandırılır, yani gençleştirici ve genel sağlığı destekleyici olduğuna inanılır.⁶ Kökünün kokusundan dolayı “atın teri” anlamına gelen bu isimle anılır.³ Adaptogenik özellikleri nedeniyle “Hint ginsengi” olarak da bilinse de, botanik olarak Panax cinsiyle ilişkili değildir.³ Ginseng türlerinin aksine genellikle uyarıcı değil, sakinleştirici bir etkiye sahip olduğu kabul edilir.³ Birincil adaptogenler arasında sayılır ⁵ ve genellikle kök kısmı kullanılır.³
• Stres, Anksiyete ve Yorgunluk Kanıtları: Ashwagandha, stres ve anksiyete belirtilerini azaltma konusunda en güçlü klinik kanıtlara sahip adaptogenlerden biridir. Çok sayıda RKÇ ve bu çalışmaları birleştiren meta-analizler, Ashwagandha özütü takviyesinin plaseboya kıyasla algılanan stres (Perceived Stress Scale – PSS gibi ölçeklerle ölçülen) ve anksiyete (Hamilton Anxiety Rating Scale – HAM-A gibi ölçeklerle ölçülen) skorlarında anlamlı düşüşler sağladığını göstermiştir.²⁰ Ayrıca, HPA ekseni üzerindeki etkisinin bir göstergesi olarak, serum veya tükürük kortizol seviyelerini düşürdüğüne dair tutarlı kanıtlar bulunmaktadır.¹⁷ Stresli bireylerde uyku kalitesini iyileştirdiğine dair de bulgular mevcuttur.²⁰ Yorgunluğu azaltma potansiyeli de giderek daha fazla araştırılmaktadır.³¹ Çalışmalarda genellikle günde 240 mg ile 600 mg arasında değişen standardize edilmiş kök özütleri kullanılmış ve tedavi süreleri tipik olarak 8 ila 12 hafta olmuştur.²⁰
• Diğer Potansiyel Faydalar:
  • Bilişsel İşlev: Özellikle stres altında veya hafif bilişsel bozukluğu olan bireylerde hafıza (epizodik, çalışma belleği), dikkat, yürütücü işlevler ve bilgi işlem hızını iyileştirebileceğine dair artan kanıtlar vardır.⁷ Hem akut (tek doz) ³⁸ hem de kronik (uzun süreli) ³⁶ kullanımlarda etkiler incelenmiştir.
  • Bağışıklık Desteği: Geleneksel olarak bağışıklık sistemini güçlendirmek için kullanılmıştır.³ Preklinik çalışmalar immünomodülatör etkileri desteklemektedir ⁷, ancak doğrudan bağışıklık sistemi sonuçlarına odaklanan klinik çalışmalar sınırlıdır.
  • Enerji/Atletik Performans: Maksimum oksijen tüketimi (VO2 max), kas gücü, dayanıklılık gibi atletik performans ölçütlerini iyileştirebileceğine ve egzersize bağlı kas hasarını azaltabileceğine dair kanıtlar bulunmaktadır.³
  • Diğer: Anti-inflamatuar ², antioksidan ⁷, nöroprotektif (sinir koruyucu) ², erkek üreme sağlığı ve testosteron seviyeleri üzerinde potansiyel olumlu etkiler ³ ve metabolik parametrelerin (kan şekeri, lipidler) yönetimine potansiyel katkı ²⁴ gibi etkiler de araştırılmaktadır.
• “Süper Takviye” Değerlendirmesi: Stres ve anksiyete yönetimi konusunda Ashwagandha, plaseboya kıyasla nispeten güçlü klinik desteğe sahiptir ve bu alanda güvenilir bir doğal seçenek olarak değerlendirilebilir. Diğer alanlardaki iddialar umut verici olmakla birlikte, genellikle daha fazla sayıda yüksek kaliteli insan çalışmasına ihtiyaç duymaktadır. “Süper” nitelemesi, özellikle stres ve anksiyete bağlamında diğer adaptogenlere kıyasla daha fazla destek bulmaktadır.

4.2. Rhodiola Rosea (Altın Kök)

• Giriş: Rhodiola rosea, Arktik bölgeler ve yüksek rakımlı dağlık alanlar gibi soğuk iklimlerde yetişen bir bitkidir.² “Altın Kök” veya “Arktik Kök” olarak da bilinir.¹³ İskandinavya, Rusya ve diğer kuzey bölgelerinde geleneksel olarak yorgunluk, enfeksiyonlar, zihinsel dayanıklılık ve stresle başa çıkmak için kullanılmıştır.¹³ Birincil adaptogenlerden biri olarak kabul edilir.⁵ Etkinliğinden sorumlu olduğu düşünülen ana biyoaktif bileşenler rosavinler ve salidrosiddir.¹⁶
• Stres, Anksiyete ve Yorgunluk Kanıtları: Rhodiola’nın bu alanlarda faydalı olabileceğine dair kanıtlar bulunmakla birlikte, çalışmaların kalitesi ve sonuçların tutarlılığı konusunda bazı soru işaretleri vardır. Yorgunluk üzerine yapılan sistematik derlemeler karışık sonuçlar vermiştir ⁴²; bazı çalışmalar olumlu etkiler bildirirken ⁴⁴, bazıları metodolojik kusurlar nedeniyle kesin sonuçlara varılamadığını belirtmiştir.⁴² Stres semptomlarını (özellikle tükenmişlik sendromu ile ilişkili olanları) ve anksiyeteyi azalttığına dair çalışmalar mevcuttur.⁴⁴ Özellikle yorgunluk veya stres altındayken zihinsel performansı (dikkat, konsantrasyon, çalışma kapasitesi) artırabileceği öne sürülmüştür.⁸ Avrupa İlaç Ajansı’nın (EMA) Bitkisel Tıbbi Ürünler Komitesi (HMPC) tarafından “stres” endikasyonu için onaylanmış olması dikkat çekicidir.⁴⁹ Çalışmalarda genellikle günde 200 mg ila 600 mg arasında değişen standardize edilmiş özütler kullanılmıştır.⁴²
• Diğer Potansiyel Faydalar:
  • Bilişsel İşlev: Özellikle yorgunluk durumlarında öğrenme, hafıza ve konsantrasyonu iyileştirme potansiyeli bulunmaktadır.⁴⁴ Preklinik kanıtlar bu alanda oldukça güçlüdür.⁵³
  • Atletik Performans: Akut (tek doz) veya yüksek doz kronik kullanımla dayanıklılığı (tükenme süresi), zaman denemesi performansını ve potansiyel olarak sprint performansını artırabileceğine dair bazı kanıtlar vardır.⁸ Ancak kas hasarı, inflamasyon ve algılanan efor üzerindeki etkileri belirsizdir.³⁰
  • Ruh Hali/Depresyon: Bazı çalışmalar, Rhodiola’nın antidepresan etkileri olabileceğini, hatta yaygın bir antidepresan olan sertralin ile karşılaştırılabilir (daha az etkili olsa da daha iyi tolere edilebilir) sonuçlar verdiğini öne sürmüştür.⁴⁴
  • Diğer: Antioksidan ³⁰, anti-inflamatuar ⁴⁶, potansiyel yaşlanma karşıtı ⁴⁶, bağışıklık desteği ⁴³, nöroprotektif ⁸ ve kardiyoprotektif ⁴³ etkiler de bildirilmiştir.
• “Süper Takviye” Değerlendirmesi: Yorgunluk ve stres kaynaklı zihinsel performans düşüşleri için umut verici bir bitkidir. Ancak kanıtların kalitesi ve tutarlılığı değişkendir.⁴² Daha titiz RKÇ’lere ihtiyaç vardır.⁴² Ergogenik (performans artırıcı) etkileri de tutarlı değildir.⁴⁷ “Süper” iddiası, mevcut kanıtların değişkenliği nedeniyle dikkatli kullanılmalıdır.

4.3. Kutsal Fesleğen (Ocimum sanctum/tenuiflorum, Tulsi)

• Giriş: Tulsi, Hinduizm’de kutsal kabul edilen (“Bitkilerin Kraliçesi”, “Yaşam İksiri”) ve Ayurveda tıbbının merkezinde yer alan bir bitkidir.¹ Hindistan’a özgüdür ve binlerce yıldır bronşit, ateş, stres, enfeksiyonlar gibi çeşitli rahatsızlıkların tedavisinde kullanılmıştır.¹⁵ Öjenol, ursolik asit, rosmarinik asit gibi biyoaktif bileşenler içerir.¹⁵ Genellikle bir adaptogen olarak kabul edilir.¹ Rama (yeşil yapraklı) ve Krishna (mor yapraklı) gibi farklı türleri bulunur.¹⁵
• Stres, Anksiyete ve Yorgunluk Kanıtları: Tulsi’nin bu alanlardaki klinik kanıtları Ashwagandha kadar kapsamlı olmasa da giderek artmaktadır. Bazı insan çalışmaları, Tulsi takviyesinin stres semptomlarını (subjektif ölçek puanları, saç kortizolü, akut stres testine verilen tamponlanmış yanıt) azaltmada faydalı olabileceğini göstermiştir.¹⁵ Preklinik (hayvan) çalışmalar, anti-stres etkilerini güçlü bir şekilde desteklemektedir.¹ Anksiyolitik (anksiyete giderici) özelliklere sahip olabileceği de öne sürülmüştür.¹ Çalışmalarda kullanılan dozlar genellikle günde 500 mg ile 1200 mg arasında değişen özütlerdir.³⁵ Etki mekanizmasının kortizol modülasyonu ve CRF1 reseptör antagonizmasını (stres sinyalini bloke etme) içerebileceği düşünülmektedir.³⁵
• Diğer Potansiyel Faydalar:
  • Metabolik Sağlık: Kan şekeri, kan basıncı ve lipid seviyeleri üzerinde olumlu etkiler göstererek metabolik stresle mücadeleye yardımcı olabilir.¹ Glikoz ve lipid profillerini iyileştirdiğine dair bazı klinik destekler mevcuttur.¹⁵
  • Bağışıklık Desteği: Geniş spektrumlu antimikrobiyal aktiviteye (antibakteriyel, antiviral, antifungal) sahiptir.¹ Potansiyel immünomodülatör (bağışıklık düzenleyici) etkileri de vardır.¹⁵
  • Bilişsel İşlev: Hafıza ve bilişsel işlevler üzerinde olumlu etkileri olabileceği öne sürülmüştür.¹
  • Diğer: Antioksidan ¹⁵, anti-inflamatuar ¹⁵, potansiyel kemopreventif (kanser önleyici) ¹⁵, hepatoprotektif (karaciğer koruyucu) ¹⁵, radyoprotektif (radyasyondan koruyucu) ¹⁵, solunum sorunlarına ⁶⁰ ve diş sağlığına ⁵⁸ faydaları olabilir.
• “Süper Takviye” Değerlendirmesi: Güçlü bir geleneksel kullanım geçmişine ve umut verici preklinik verilere sahiptir. Stres üzerindeki insan kanıtları cesaret verici olsa da, daha büyük ölçekli, yüksek kaliteli çalışmalara ihtiyaç vardır.¹⁵ “Süper” statüsü henüz tek başına klinik kanıtlarla tam olarak desteklenmemektedir.

4.4. Ginseng (Panax ginseng/quinquefolius, Eleutherococcus senticosus)

• Giriş:
  • Panax Ginseng (Asya/Kore/Kırmızı Ginseng, Amerikan Ginsengi): Adaptogenlerin prototipi olarak kabul edilir.³ Binlerce yıldır Geleneksel Çin Tıbbı’nda canlılık, bağışıklık ve stresle mücadele için kullanılmıştır; adı “her derde deva” anlamına gelen köklerden türemiştir.³ Ana aktif bileşenleri ginsenosidlerdir.⁶⁵ Kırmızı ginseng (buharda pişirilip kurutulmuş) ile beyaz ginseng (havada kurutulmuş) farklı özelliklere sahip olabilir.⁶⁴ Genellikle birincil adaptogen olarak sınıflandırılır.⁵
  • Eleuthero (Eleutherococcus senticosus): Eskiden Sibirya ginsengi olarak bilinirdi, ancak botanik olarak Panax cinsiyle ilişkili değildir.³ Rusya ve Çin’de geleneksel olarak enerji, bağışıklık ve strese dayanıklılık için kullanılmıştır.³ Eleuterosid adı verilen bileşenleri içerir. Birincil adaptogenlerden sayılır.⁵
• Stres, Anksiyete ve Yorgunluk Kanıtları:
  • Panax Ginseng: Sistematik derlemeler, özellikle hastalığa bağlı yorgunluk durumlarında etkili olabileceğini düşündürmektedir.⁶⁹ Zihinsel yorgunluğu iyileştirdiğine dair kanıtlar vardır.⁷³ HPA eksenini modüle edebileceği öne sürülmüştür.²⁹ Genel stres ve anksiyete üzerindeki kanıtlar Ashwagandha kadar tutarlı değildir; bazı çalışmalar ruh hali üzerinde olumlu etkiler gösterse de, bu etkilerin kısa ömürlü olabileceği belirtilmiştir.²⁹ Bazı çalışmalarda ise kansere bağlı yorgunluk üzerinde plasebodan üstün bir etki bulunamamıştır.⁷⁵ Kullanılan dozlar oldukça değişkendir (örneğin, günde 200-400 mg özüt, 1-2 g kök tozu veya spesifik çalışmalarda daha yüksek dozlar).⁶⁶
  • Eleuthero: Geleneksel olarak yorgunluk ve stres için kullanılmıştır.³ Preklinik çalışmalar anti-yorgunluk ve stres koruyucu etkiler göstermiştir.⁸ Stres ve yorgunluk için tek başına Eleuthero üzerine yapılan yüksek kaliteli insan çalışmaları Panax ginseng‘e göre daha azdır, ancak sıklıkla çalışılan adaptogen formüllerinde yer alır (örn. ADAPT-232 ⁸). Tek dozunun uyarıcı etkisi olabilir.¹⁶
• Diğer Potansiyel Faydalar:
  • Panax Ginseng: Bilişsel işlevleri geliştirme (hafıza, reaksiyon süresi, dikkat – kanıtlar karışık) ²⁹, bağışıklık fonksiyonu (aşı yanıtını güçlendirebilir, NK hücre aktivitesini artırabilir) ³, kan şekeri regülasyonu (tip 2 diyabette potansiyel fayda – dikkatli olunmalı) ⁶⁶, antioksidan/anti-inflamatuar etkiler ⁶⁵, erektil disfonksiyon (bazı destekler var, ancak sonuçlar kesin değil).⁶⁶
  • Eleuthero: Bağışıklık desteği ³, bilişsel işlev (odaklanma, zihinsel yorgunluk) ⁸, fiziksel performans (dayanıklılık).³
• “Süper Takviye” Değerlendirmesi: Panax ginseng‘in güçlü bir geleneksel geçmişi ve yorgunluk, potansiyel olarak bilişsel işlevler ve bağışıklık için bazı klinik destekleri vardır. Ancak kanıtlar tutarsızdır, özellikle fiziksel performans artışı ⁷⁴ ve stres/anksiyete (Ashwagandha’ya kıyasla) konularında. Eleuthero’nun tek başına klinik desteği daha azdır. “Süper” iddiaları, kullanılan ginseng türüne ve hedeflenen sonuca göre dikkatle değerlendirilmelidir.

4.5. Schisandra Chinensis (Şizandra)

• Giriş: “Beş lezzetli meyve” olarak da bilinen Schisandra chinensis, Geleneksel Çin Tıbbı ve Rus geleneksel tıbbında yaygın olarak kullanılan bir bitkidir.³ Geleneksel olarak ömrü uzatmak, enerjiyi artırmak, yorgunluk ve stresle mücadele etmek ve karaciğeri korumak için kullanılmıştır.³ Ana aktif bileşenleri şizandrinler ve gomisinler gibi lignanlardır.⁸¹ Birincil adaptogenlerden biri olarak kabul edilir.⁵
• Stres, Anksiyete ve Yorgunluk Kanıtları: Adaptogen araştırmalarının erken dönemlerinde uyarıcı ve anti-yorgunluk etkileriyle tanınmıştır.⁴ Klinik kanıtlar, özellikle yorgunluk durumlarında dayanıklılığı, zihinsel performansı ve çalışma kapasitesini artırmada faydalı olabileceğini düşündürmektedir.³ Asteni (güçsüzlük/yorgunluk) semptomlarına yardımcı olabilir.⁵¹ Anksiyeteyi azaltabileceğine dair bazı preklinik kanıtlar (bağırsak mikrobiyotasını modüle ederek) bulunmaktadır.⁸³ Tek dozunun uyarıcı etkisi olabilir.¹⁶
• Diğer Potansiyel Faydalar:
  • Karaciğer Koruması: Çeşitli toksinlere ve hasara karşı karaciğeri koruyucu etkileri konusunda güçlü kanıtlar (preklinik ve bazı klinik) bulunmaktadır; karaciğer fonksiyon belirteçlerini iyileştirebilir.³
  • Bilişsel İşlev: Konsantrasyon, koordinasyon ve zihinsel performans üzerinde potansiyel faydaları olabilir.³
  • Bağışıklık Fonksiyonu: Potansiyel bağışıklık desteği sağlayabilir.⁸⁴
  • Diğer: Antioksidan ⁸¹, anti-inflamatuar ⁸¹, fiziksel performans/kas gücü üzerinde potansiyel faydalar ⁵¹, cilt koruması ⁸², kardiyovasküler sağlık.⁸²
• “Süper Takviye” Değerlendirmesi: Güçlü geleneksel kullanımı, karaciğer koruması ve yorgunluk altında zihinsel/fiziksel performansı artırma potansiyeli açısından iyi kanıtlara sahiptir. Stres/anksiyete kanıtları Ashwagandha kadar doğrudan değildir. “Süper” nitelemesi, sadece stres azaltmaktan ziyade geniş etki spektrumuna (karaciğer, performans) daha uygun olabilir.

Farklı adaptogenler arasında iddia edilen/araştırılan fayda türlerinde (stres, yorgunluk, biliş, bağışıklık, enerji) önemli bir örtüşme gözlemlenmektedir.²⁰ Bu durum, HPA modülasyonu veya hücresel stres yanıtının güçlendirilmesi gibi ortak bir temel mekanizmanın rol oynayabileceğini düşündürmektedir. Ancak, her bir fayda için kanıtların gücü bitkiden bitkiye önemli ölçüde değişmektedir.¹⁷ Ashwagandha anksiyete/kortizol için ¹⁷, Ginseng yorgunluk için ⁶⁹, Schisandra karaciğer koruması için ⁸⁵ daha güçlü klinik verilere sahipken, Rhodiola’nın yorgunluk verileri karışıktır.⁴² Bu, ortak bir kavramsal çerçeveyi paylaşsalar da, klinik doğrulamalarının farklılık gösterdiğini vurgular.

“Süper takviye” anlatısı genellikle çalışma kalitesi, dozaj, preparat ve popülasyondaki önemli değişkenlikleri maskelemektedir.¹⁷ Bu durum, doğrudan karşılaştırmaları ve kesin sonuçlara varmayı zorlaştırır. Bir çalışmada (örn. belirli bir özüt, yüksek doz, stresli popülasyon) işe yarayan bir sonuç, evrensel olarak uygulanamayabilir.⁴⁷ Bu nedenle, tekil çalışmalardan veya belirli bağlamlardan elde edilen olumlu sonuçlar, bu nüanslar dikkate alınmadan geniş “süper takviye” iddialarını desteklemek için genellenmemelidir.

Aşağıdaki tablo, incelenen temel adaptogenlerin karşılaştırmalı bir özetini sunmaktadır:

Tablo 1: Öne Çıkan Adaptogenlerin Karşılaştırmalı Özeti

Bitki (Yaygın/Bilimsel Adı)	Birincil Geleneksel Kullanım Alanları	Ana Önerilen Mekanizmalar	Kanıt Gücü (Stres/Anksiyete)	Kanıt Gücü (Yorgunluk)	Kanıt Gücü (Bilişsel İşlev)	Kanıt Gücü (Bağışıklık)	Kanıt Gücü (Enerji/Performans)	Ana Güvenlik Uyarısı
Ashwagandha (Withania somnifera)	Stres, anksiyete, gençleştirme (Rasayana), sakinleştirici	HPA/Kortizol ↓, GABA mimetik, Antioksidan, Anti-inflamatuar 7	Yüksek/Orta 25	Orta/Sınırlı 36	Orta/Sınırlı 38	Sınırlı (Klinik) 7	Orta/Sınırlı 34	Karaciğer (nadir), Hamilelik, Otoimmün, Tiroid, Sedatif/Diyabet/Tansiyon/İmmünosüpresan ilaç etkileşimleri 41
Rhodiola Rosea (Altın Kök)	Yorgunluk, stres, depresyon, zihinsel/fiziksel dayanıklılık	HPA modülasyonu?, Hsp70 ↑?, Nörotransmitterler (Serotonin?), Antioksidan 8	Orta/Karışık 49	Karışık 42	Orta/Sınırlı 48	Sınırlı (Klinik) 46	Orta/Karışık 30	Mani (Bipolar), Hamilelik, Otoimmün, Diyabet/Tansiyon/Antidepresan/Antikoagülan ilaç etkileşimleri 96
Kutsal Fesleğen (Ocimum sanctum)	Stres, solunum, enfeksiyonlar, metabolik denge, genel sağlık (Ayurveda)	HPA/Kortizol ↓?, CRF1 antagonizmi?, Antioksidan, Anti-inflamatuar, Antimikrobiyal 15	Sınırlı/Orta 15	Sınırlı (Klinik)	Sınırlı (Klinik) 1	Orta (Preklinik) 15	Sınırlı (Klinik)	Hamilelik/Fertilite?, Tiroid?, Kan Şekeri/Antikoagülan ilaç etkileşimleri 62
Ginseng (Panax spp., Eleuthero)	Canlılık, yorgunluk, bağışıklık, stres (GÇT, Rusya)	HPA modülasyonu?, İmmünomodülasyon, Antioksidan, Enerji Metabolizması 29	Sınırlı/Karışık 29	Orta/Yüksek 69	Karışık 65	Orta 74	Karışık 74	Uykusuzluk, Tansiyon/Kan Şekeri dalgalanmaları, Hamilelik, Otoimmün, Antikoagülan/Antidepresan/Diyabet ilaç etkileşimleri 79
Schisandra Chinensis (Şizandra)	Karaciğer sağlığı, yorgunluk, dayanıklılık, öksürük (GÇT, Rusya)	Karaciğer koruma, HPA modülasyonu?, Antioksidan, Anti-inflamatuar 8	Sınırlı (Klinik) 51	Orta/Sınırlı 51	Orta/Sınırlı 51	Sınırlı (Klinik) 90	Orta/Sınırlı 86	Hamilelik, GERD/Ülser?, Karaciğer enzimi (CYP) etkileşimleri (örn. Warfarin, Tacrolimus) 100

Not: Kanıt gücü değerlendirmesi, mevcut literatürün genel eğilimini yansıtmaktadır ve bireysel çalışma sonuçları farklılık gösterebilir. “Sınırlı” genellikle daha az sayıda veya daha düşük kaliteli insan çalışması anlamına gelir. “Karışık” tutarsız sonuçları ifade eder.

5. Güvenlik Hususları: Potansiyel Riskleri Yönetmek (Madde 6)

Adaptogenler genellikle “doğal” oldukları için güvenli kabul edilse de, biyoaktif bileşikler içerdiklerinden potansiyel yan etkilere, ilaç etkileşimlerine ve belirli durumlarda kontrendikasyonlara sahip olabilirler.¹⁰² “Doğal” terimi, otomatik olarak “güvenli” anlamına gelmez.

5.1. Genel Güvenlik Profili

Bazı adaptogenlerin kısa süreli kullanımı (örneğin, Ashwagandha için 3 aya kadar ⁴¹, Rhodiola için 6-12 hafta ⁵⁵) klinik çalışmalarda genellikle iyi tolere edilmiş görünmektedir. Ancak, uzun süreli kullanımlarının güvenliği hakkında yeterli veri çoğu zaman bulunmamaktadır.³⁶ Bu, özellikle kronik stres yönetimi için önerildikleri düşünüldüğünde önemli bir bilgi boşluğudur.

Yaygın olarak bildirilen yan etkiler genellikle hafiftir ve bitkiye bağlı olarak değişebilir. Bunlar arasında mide-bağırsak rahatsızlıkları (mide bulantısı, ishal, mide rahatsızlığı) ⁴¹, baş ağrısı ⁷⁴, baş dönmesi ⁵⁵, ağız kuruluğu veya aşırı tükürük salgısı ⁵², uyku sorunları (uykusuzluk veya uyuşukluk) ⁷⁴ veya ajitasyon/sinirlilik ⁷⁴ yer alabilir.

5.2. Özel Uyarılar ve Kontrendikasyonlar

Belirli sağlık durumları veya yaşam evreleri, adaptogen kullanımını riskli hale getirebilir:

• Hamilelik ve Emzirme: Adaptogenlerin bu dönemlerde güvenliği hakkında yeterli bilgi yoktur ve genellikle kullanımları önerilmez veya kontrendikedir.³² Ashwagandha’nın düşük riskini artırabileceğine ⁹⁵ ve Schisandra’nın rahim kasılmalarına neden olabileceğine ¹⁰¹ dair endişeler vardır. Kutsal Fesleğen’in doğurganlığı etkileyebileceği düşünülmektedir.⁶²
• Otoimmün Hastalıklar (Romatoid Artrit, Lupus, Multipl Skleroz vb.): Adaptogenlerin bağışıklık sistemini uyarabileceği düşünüldüğünden, bu tür hastalıkları olan kişilerde semptomları potansiyel olarak kötüleştirebilirler. Bu nedenle dikkatli olunmalı veya kullanımdan kaçınılmalıdır.⁴¹
• Tiroid Bozuklukları: Özellikle Ashwagandha ⁴¹ ve Kutsal Fesleğen ⁶² tiroid hormon seviyelerini etkileyebilir. Tiroid hastalığı olan veya tiroid ilacı kullanan kişiler dikkatli olmalı veya bu bitkilerden kaçınmalıdır. Ginseng’in de tiroid fonksiyonunu etkileyebileceği belirtilmiştir.¹⁰⁶
• Hormona Duyarlı Kanserler (örn. Prostat Kanseri): Ashwagandha’nın testosteron seviyelerini artırma potansiyeli nedeniyle bu tür kanserleri olan kişiler tarafından kullanılmamalıdır.³⁶ Ginseng’in de hormonlar üzerinde etkileri olabileceğinden dikkatli olunmalıdır.¹⁰⁹
• Karaciğer Hastalığı: Ashwagandha kullanımıyla ilişkili nadir karaciğer hasarı vakaları bildirilmiştir.³⁶ Mevcut karaciğer hastalığı olanlar Ashwagandha’dan kaçınmalıdır.¹⁰⁶
• Cerrahi: Adaptogenler merkezi sinir sistemini, kan pıhtılaşmasını veya kan şekeri/tansiyonunu etkileyebileceğinden, planlanmış ameliyatlardan en az 1-2 hafta önce kullanımları durdurulmalıdır.⁴¹
• Diğer Durumlar: Bipolar bozukluğu olanlarda Rhodiola ⁵⁴ veya Ginseng ⁷⁹ mani riskini artırabilir. Schisandra, gastroözofageal reflü hastalığı (GERD) veya peptik ülserleri olanlarda semptomları kötüleştirebilir.¹⁰¹ Yüksek veya düşük tansiyonu olanlar Ginseng ⁷⁹ veya Rhodiola ⁹⁶ kullanırken dikkatli olmalıdır.

5.3. Potansiyel İlaç Etkileşimleri

Adaptogenlerin çeşitli ilaçlarla etkileşime girme potansiyeli yüksektir. Bu nedenle, özellikle düzenli ilaç kullanan kişilerin adaptogen kullanmadan önce mutlaka bir sağlık uzmanına danışması kritik önem taşır.³² Önemli etkileşim kategorileri şunlardır:

• Sakinleştiriciler (Sedatifler, Benzodiazepinler, Uyku İlaçları): Uyuşukluk veya solunum yavaşlaması riskini artırabilir (Ashwagandha ⁴¹, Ginseng ⁹⁹, potansiyel olarak Rhodiola ⁹⁷).
• Diyabet İlaçları: Kan şekerini aşırı düşürme (hipoglisemi) riskini artırabilir (Ashwagandha ⁴¹, Rhodiola ⁵², Ginseng ⁷⁴, Kutsal Fesleğen ⁶²).
• Tansiyon İlaçları (Antihipertansifler): Kan basıncını aşırı düşürme (hipotansiyon) riskini artırabilir (Ashwagandha ⁴¹, Rhodiola ⁵², Ginseng ⁷⁹).
• Bağışıklık Baskılayıcılar (İmmünosupresanlar): Bağışıklık sistemini uyarıcı etkileri nedeniyle bu ilaçların etkinliğini azaltabilir (Ashwagandha ⁴¹, Rhodiola ⁵², Ginseng ⁷⁹, Kutsal Fesleğen ⁶³).
• Tiroid Hormonları: Tiroid hormon seviyelerini etkileyerek tedaviyi etkileyebilir (Ashwagandha ⁴¹, Ginseng ¹⁰⁶).
• Kan Sulandırıcılar (Antikoagülanlar/Antiplateletler, örn. Warfarin): Kanama riskini artırabilir veya ilaçların etkinliğini değiştirebilir (Ginseng ⁷⁴, Schisandra ¹⁰⁰, Kutsal Fesleğen ⁶⁰, Rhodiola ⁹⁷).
• Karaciğer Enzimlerini (CYP450) Etkileyen İlaçlar: Birçok adaptogen, karaciğerdeki Sitokrom P450 enzim sistemini veya P-glikoprotein gibi taşıyıcıları etkileyebilir. Bu, birlikte kullanılan birçok ilacın metabolizmasını ve dolayısıyla etkinliğini veya yan etkilerini değiştirebilir (Schisandra ⁸⁶, Rhodiola ⁵², Ginseng ⁶⁶, Kutsal Fesleğen ¹¹²; genel bitki riski ¹⁰²). Örnekler arasında Tacrolimus, Midazolam, Losartan gibi ilaçlar bulunur.⁵²
• Diğerleri: Antidepresanlarla (SSRI, SNRI, MAOI) etkileşim (serotonin sendromu riski, kalp çarpıntısı) ⁵⁴, uyarıcılarla (kafein, dekonjestanlar) etkileşim ⁷⁴ ve alkolle ⁷⁴ etkileşim potansiyeli de bulunmaktadır.

İlaç etkileşimi potansiyelinin bu kadar önemli ve karmaşık olması, özellikle kronik rahatsızlıkları için düzenli ilaç kullanan bireylerin adaptogen kullanmadan önce mutlaka sağlık uzmanlarına danışmalarının mutlak gerekliliğini vurgulamaktadır. Bu durum, “doğal olan her zaman güvenlidir” algısına meydan okumaktadır.¹⁰²

Aşağıdaki tablo, temel adaptogenler için güvenlik bilgilerini özetlemektedir:

Tablo 2: Adaptogen Güvenlik Özeti

Bitki	Yaygın Yan Etkiler	Ana İlaç Etkileşimleri	Ana Kontrendikasyonlar/Uyarılar
Ashwagandha (W. somnifera)	Mide rahatsızlığı, ishal, kusma, uyuşukluk 41	Sedatifler, Diyabet İlaçları, Tansiyon İlaçları, İmmünosupresanlar, Tiroid Hormonları, Karaciğer Toksik İlaçlar 41	Hamilelik, Emzirme, Otoimmün Hastalıklar, Karaciğer Hastalığı, Tiroid Bozuklukları, Hormona Duyarlı Kanserler (Prostat), Cerrahi Öncesi 41
Rhodiola Rosea (Altın Kök)	Baş dönmesi, ağız kuruluğu/aşırı tükürük, baş ağrısı, sinirlilik, uyku sorunları 52	Diyabet İlaçları, Tansiyon İlaçları, İmmünosupresanlar, Antidepresanlar (MAOI, SSRI), Antikoagülanlar, CYP/P-gp Substratları 52	Hamilelik, Emzirme, Bipolar Bozukluk (Mani Riski), Otoimmün Hastalıklar, Cerrahi Öncesi 54
Kutsal Fesleğen (O. sanctum)	Mide bulantısı, ishal 62	Antikoagülanlar/Antiplateletler, Diyabet İlaçları, Pentobarbital, Potansiyel olarak Tansiyon/Kolesterol/İmmün Sistem İlaçları 62	Hamilelik (veya hamile kalmaya çalışma), Emzirme, Hipotiroidizm, Cerrahi Öncesi 32
Ginseng (Panax spp., Eleuthero)	Uykusuzluk, baş ağrısı, ishal, tansiyon/kan şekeri değişiklikleri, sinirlilik, kalp çarpıntısı 99	Antikoagülanlar (Warfarin), Diyabet İlaçları, Tansiyon İlaçları, İmmünosupresanlar, MAOI Antidepresanlar, Uyarıcılar (Kafein), Sedatifler, Alkol 66	Hamilelik, Emzirme, Yüksek/Düşük Tansiyon, Kalp Sorunları, Kanama Bozuklukları, Bipolar/Şizofreni, Otoimmün Hastalıklar, Hormona Duyarlı Durumlar, Cerrahi Öncesi 79
Schisandra Chinensis (Şizandra)	Mide ekşimesi, mide rahatsızlığı, iştah azalması, kaşıntı 100	Karaciğer Enzim (CYP/P-gp) Substratları (örn. Warfarin, Tacrolimus, Midazolam, Talinolol), Fenobarbital 86	Hamilelik, Emzirme, GERD/Peptik Ülser, Yüksek Kafa İçi Basıncı? 100

6. Pratik Rehber: Dozaj, Formlar ve Kaliteyi Sağlama (Madde 7, 8)

Adaptogenleri kullanmayı düşünenler için doğru formu seçmek, uygun dozu belirlemek ve ürün kalitesinden emin olmak önemlidir.

6.1. Yaygın Formlar ve Preparatlar

Adaptogenler piyasada çeşitli formlarda bulunur.² En yaygın formlar şunlardır:

• Kapsüller ve Tabletler: Genellikle standardize edilmiş veya standardize edilmemiş bitki özütlerini veya toz halindeki bitki materyalini içerirler. Kullanımı kolaydır ve doz kontrolü sağlar.¹¹⁴
• Tozlar: Saf bitki tozu veya özüt tozu şeklinde olabilir. Smoothie’lere, içeceklere veya yiyeceklere karıştırılarak kullanılabilir.⁷⁷
• Tentürler (Sıvı Özütler): Bitkinin alkol veya gliserin gibi bir çözücü içinde bekletilmesiyle elde edilen konsantre sıvı formlardır. Genellikle damlalıkla kullanılırlar.¹¹⁷
• Çaylar: Kurutulmuş bitki kısımlarının (kök, yaprak, meyve) demlenmesiyle hazırlanır. Daha az konsantre bir formdur ve biyoaktif bileşen miktarı demleme süresine ve yöntemine göre değişebilir.⁷⁷
• Kurutulmuş Bitki: Bazı adaptogenlerin kökleri veya meyveleri kurutulmuş halde bulunabilir ve doğrudan çiğnenebilir veya çay yapımında kullanılabilir.¹³
• Fonksiyonel Gıdalar/İçecekler: Adaptogenler bazen enerji barları, hazır içecekler veya diğer gıda ürünlerine eklenebilir.¹²¹

Özellikle özüt formundaki ürünlerde, üreticiler genellikle ürünü belirli biyoaktif bileşenlere göre standardize ederler. Örneğin, Ashwagandha özütleri withanolid oranına ²⁶, Rhodiola özütleri rosavin ve salidrosid oranına ⁴⁷, Ginseng özütleri ginsenosid oranına ⁶⁶, Schisandra özütleri ise şizandrin oranına ⁸⁶ göre standardize edilebilir. Ancak standardizasyon yöntemleri ve seviyeleri markadan markaya önemli ölçüde farklılık gösterebilir.

Standardizasyon, ürünler arasında bir miktar tutarlılık sağlamayı amaçlasa da, her zaman tutarlı klinik etkileri garanti etmez. Bitki özütünün genel ‘matrisi’ ve minör bileşiklerdeki varyasyonlar da önemli roller oynayabilir.⁹ Bu durum, sadece bir veya iki “aktif” bileşiğe odaklanan standardizasyonun, bitkinin potansiyel sinerjik etkilerini veya diğer fitokimyasalların katkılarını gözden kaçırabileceğini ve standardize edilmiş özütlerle bile klinik sonuçlardaki bazı değişkenlikleri açıklayabileceğini düşündürmektedir.⁶⁵

6.2. Dozaj Hususları

Adaptogenler için “doğru” veya “standart” bir dozaj belirlemek zordur.² Optimal doz, kullanılan bitkiye, preparatın türüne (bütün bitki tozu mu, standardize edilmiş özüt mü), standardizasyon seviyesine, hedeflenen etkiye ve bireysel faktörlere (yaş, kilo, sağlık durumu, hassasiyet) göre önemli ölçüde değişebilir.³

Klinik çalışmalarda kullanılan dozajlar bir rehber olabilir, ancak bunlar genellikle belirli popülasyonlar ve koşullar için geçerlidir:

• Ashwagandha: Stres ve anksiyete çalışmalarında genellikle günde 240 mg ile 600 mg arasında standardize edilmiş kök özütü kullanılmıştır.²⁷ Bazı bilişsel işlev çalışmalarında da benzer dozlar (örn. 600 mg/gün) etkili bulunmuştur.³⁷ MedlinePlus, yetişkinler için günde 1000 mg’a kadar dozların 12 haftaya kadar kullanıldığını belirtir.⁹⁵
• Rhodiola: Yorgunluk ve stres çalışmalarında genellikle günde 200 mg ile 600 mg arasında standardize edilmiş özüt (örn. %3 rosavin, %1 salidrosid içeren) kullanılmıştır.⁴⁷ Atletik performans için daha yüksek dozlar da (1500-2400 mg/gün) araştırılmıştır.⁴⁷
• Kutsal Fesleğen (Tulsi): Stres ve anksiyete çalışmalarında günde 500 mg ile 1200 mg arasında yaprak özütü kullanılmıştır.³⁵
• Ginseng (Panax): Dozaj oldukça değişkendir. Klinik çalışmalarda genellikle günde 200-400 mg standardize edilmiş özüt ⁶⁷ veya günde 0.5-2 g kuru kök ⁷⁴ kullanılmıştır. Bazı yorgunluk çalışmalarında günde 1-2 g ⁷³ veya 800 mg ⁷⁵ gibi dozlar araştırılmıştır. Alzheimer çalışmalarında günde 4.5-9 g gibi çok daha yüksek dozlar kullanılmıştır.⁶⁸
• Schisandra: Adaptogen olarak günde 1.5-6 g toz ürün kullanıldığı belirtilmiştir.⁸⁶ Bir atletik performans çalışmasında tablet başına 91.1 mg özüt içeren preparat kullanılmıştır.⁸⁶ Bir kas gücü çalışmasında günde 1000 mg özüt kullanılmıştır.⁹⁴

Bu örnekler genel bir fikir verse de, en güvenli yaklaşım düşük dozda başlamak ve dozu yavaşça artırmaktır. Özellikle standardize edilmemiş ürünlerde veya çay formunda biyoaktif bileşen miktarı belirsiz olabileceğinden dikkatli olunmalıdır. Bazı uzmanlar, vücudun adaptogenlere “adapte olmasını” önlemek için periyodik olarak kullanıma ara vermeyi veya farklı adaptogenler arasında rotasyon yapmayı önerebilir.¹²² Herhangi bir adaptogen kullanmadan önce, özellikle mevcut bir sağlık sorununuz varsa veya başka ilaçlar kullanıyorsanız, mutlaka bir sağlık uzmanına veya nitelikli bir bitki uzmanına danışılmalıdır.

6.3. Düzenleyici Ortam (ABD ve Türkiye)

Adaptogen içeren takviyelerin düzenlenmesi ülkeden ülkeye farklılık gösterir. İki örnek üzerinden genel bir bakış sunulabilir:

• Amerika Birleşik Devletleri: ABD’de diyet takviyeleri, 1994 tarihli Diyet Takviyesi Sağlık ve Eğitim Yasası (DSHEA) kapsamında düzenlenir.¹²¹ Bu yasaya göre:
  • Diyet takviyeleri ilaç olarak değil, özel bir gıda kategorisi olarak kabul edilir.¹²³
  • FDA, takviyelerin piyasaya sürülmeden önce güvenlik veya etkinlik açısından onayını vermez (yeni bir diyet bileşeni içermiyorsa güvenlik bildirimi istisnasıyla).¹²¹
  • Üreticiler, ürünlerinin güvenliğinden, etiketlerinin doğru ve yanıltıcı olmamasından ve yapı/işlev iddialarını (vücut yapısı veya işlevi üzerindeki etkilerle ilgili iddialar) destekleyecek kanıtlara sahip olmaktan sorumludur.¹²¹
  • FDA’nın rolü genellikle piyasa sonrası denetimdir; yani, piyasaya sürüldükten sonra güvensiz (tağşiş edilmiş) veya yanlış etiketlenmiş (yanıltıcı) ürünlere karşı yaptırım uygulama yetkisine sahiptir.¹²¹
  • Üreticilerin Güncel İyi Üretim Uygulamaları (CGMP) adı verilen kalite standartlarına uyması gerekmektedir. Bu standartlar, kimlik, saflık, güç, bileşim ve kontaminasyon limitleri için spesifikasyonların belirlenmesini ve bunlara uyulduğunu doğrulamak için testler yapılmasını içerir.¹²³
• Türkiye: Türkiye’de adaptogen içeren ürünler “Takviye Edici Gıdalar” (TEG) kapsamında değerlendirilir ve Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından düzenlenen yönetmelik ve tebliğlere tabidir.¹¹⁸ Temel düzenleyici prensipler şunlardır:
  • Onay Zorunluluğu: Takviye edici gıdaların ithal edilmesi, üretilmesi veya piyasaya arz edilmesi için Bakanlık’tan (genellikle İl Tarım ve Orman Müdürlükleri aracılığıyla) onay alınması zorunludur.¹¹⁸ Onay süreci, ürünün ticari markası, bileşen listesi, spesifikasyon belgesi, tavsiye edilen günlük alım dozu, etiket örneği gibi bilgi ve belgelerin sunulmasını içerir.¹¹⁸
  • Etiketleme Kuralları: Etiketlerde “Takviye edici gıda” ifadesinin yanı sıra “İlaç değildir,” “Tavsiye edilen günlük porsiyonu aşmayın,” “Takviye edici gıdalar normal beslenmenin yerine geçemez,” “Çocukların ulaşamayacağı yerde saklayın,” ve “Hastalıkların önlenmesi veya tedavi edilmesi amacıyla kullanılmaz” gibi uyarıların bulunması zorunludur.¹²⁶
  • Kısıtlamalar: Takviye edici gıdaların hastalıkları önlediği veya tedavi ettiği iddia edilemez.¹²⁶ 2 yaş altı çocuklar için üretilemez ve piyasaya arz edilemez.¹²⁶ Ambalaj büyüklükleri için sınırlar vardır (örn. sıvılar için 300 ml).¹²⁶
  • Kalite ve İzlenebilirlik: Üreticilerin İyi Üretim Uygulamaları (GMP) veya HACCP gibi kalite sistemlerine sahip olması beklenir ¹²⁷ ve ürünlerin izlenebilirliğini sağlamaları gerekir.¹¹⁸
  • Resmi Kontroller: Bakanlık, piyasadaki ürünleri ve üretim tesislerini denetleme yetkisine sahiptir.¹²⁶ Mevzuata aykırı davrananlar hakkında idari yaptırımlar uygulanır.¹²⁶ Bitkisel ve hayvansal kaynaklı takviyeler bu onay kapsamında yer alır.¹¹⁸

Bu iki sistem arasındaki temel fark, ABD’nin büyük ölçüde piyasa sonrası denetime dayanması, Türkiye’nin ise piyasaya arz öncesi onay gerektirmesidir. Bu durum, teorik olarak Türkiye’deki tüketicilere başlangıçta daha fazla güvence sağlayabilirken, ABD pazarının daha geniş ve yenilikçi olabileceği ancak kalite ve iddialar açısından daha fazla tüketici dikkati gerektirebileceği anlamına gelir.

6.4. Kalite ve Saflığı Sağlama

Diyet takviyeleri pazarındaki en büyük zorluklardan biri ürün kalitesindeki değişkenliktir. Ürünlerin etiketlerinde belirtilen bileşenleri içermemesi, yanlış miktarlarda içermesi, zararlı kontaminantlar (ağır metaller, pestisitler, mikrobiyal toksinler) veya hatta reçeteli ilaçlar gibi beyan edilmemiş maddelerle tağşiş edilmesi gibi sorunlar yaşanabilmektedir.¹²³

Bu riskleri en aza indirmek için tüketicilerin dikkat etmesi gereken noktalar şunlardır:

• Güvenilir Markalar Seçmek: İyi üretim uygulamalarına (CGMP) bağlı kalan ve kalite kontrol süreçlerine yatırım yapan köklü ve saygın markaları tercih etmek önemlidir.¹²³
• Üçüncü Taraf Test ve Sertifikaları Aramak: Bazı bağımsız kuruluşlar, diyet takviyelerini kalite, saflık ve etiket doğruluğu açısından test eder ve belirli standartları karşılayan ürünlere sertifika veya onay mührü verir.¹²² Bu kuruluşlar arasında en bilinenleri şunlardır:
  • USP (United States Pharmacopeia): Ürünlerin USP tarafından belirlenen kimlik, saflık, güç ve performans standartlarını karşıladığını ve CGMP’ye uygun olarak üretildiğini doğrular.¹²⁸
  • NSF International: Ürünlerin etiket iddialarını karşıladığını, toksikolojik incelemeden geçtiğini ve zararlı seviyelerde kontaminant içermediğini doğrular. Sporcular için “NSF Certified for Sport” programı ayrıca yasaklı maddeler için de tarama yapar.¹²⁸
  • ConsumerLab.com: Ürünleri kimlik, güç, saflık ve parçalanma açısından bağımsız olarak test eder ve sonuçlarını abonelerine yayınlar.¹²⁸ Bu mühürler veya sertifikalar, bir ürünün iddia edilen sağlık yararlarını sağlayacağının garantisi olmasa da ¹³⁰, ürünün etiketinde belirtilenleri içerdiğini, zararlı kontaminantlardan arınmış olduğunu ve iyi üretim uygulamalarına göre

Wellopedi’de paylaşılan tüm içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye olarak kabul edilmemelidir. Sağlığınızla ilgili herhangi bir karar vermeden önce mutlaka bir doktora veya sağlık uzmanına danışın. Burada yer alan bilgiler, bireysel sağlık durumunuzu değerlendirmek için yeterli değildir ve doktorunuzun tavsiyesinin yerini almaz. Herhangi bir egzersiz programına, beslenme planına veya takviye edici gıda kullanımına başlamadan önce doktorunuza danışmanız önemlidir. Wellopedi, içeriklerde yer alan bilgilerin kullanımından kaynaklanan herhangi bir sorumluluk kabul etmez.

Alıntılanan çalışmalar

1. Tulsi – Ocimum sanctum: A herb for all reasons – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4296439/
2. Adaptogens: Types and Health Benefits, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.verywellhealth.com/what-are-adaptogens-4685073
3. http://www.va.gov, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.va.gov/WHOLEHEALTHLIBRARY/docs/Adaptogens.pdf
4. ADAPTOGEN S – ResearchGate, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.researchgate.net/profile/Alexander-Panossian/publication/236462312_Adaptogens_A_Review_of_their_History_Biological_Activity_and_Clinical_Benefits/links/0c96052173fa37ab59000000/Adaptogens-A-Review-of-their-History-Biological-Activity-and-Clinical-Benefits.pdf
5. A preliminary review of studies on adaptogens: comparison of their …, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6240259/
6. Adaptogenic Agents: A Review – Semantic Scholar, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pdfs.semanticscholar.org/2bb5/be0c349b363b8c21d94d970cd3ff9e20d5b8.pdf
7. An Overview on Ashwagandha: A Rasayana (Rejuvenator) of Ayurveda – PMC, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3252722/
8. Effects of Adaptogens on the Central Nervous System and the Molecular Mechanisms Associated with Their Stress—Protective Activity, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3991026/
9. Network Pharmacology of Adaptogens in the Assessment of Their Pleiotropic Therapeutic Activity – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9504187/
10. Adaptogen – Wikipedia, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Adaptogen
11. Plant Adaptogens—History and Future Perspectives – PMC, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8398443/
12. Adaptogens. A Review of their History, Biological Activity, and Clinical Benefits., erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.researchgate.net/publication/236462312_Adaptogens_A_Review_of_their_History_Biological_Activity_and_Clinical_Benefits
13. The history of adaptogens – Herbal Reality, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.herbalreality.com/health-lifestyle/stress-sleep/history-adaptogens/
14. Evolution of the adaptogenic concept from traditional use to medical systems: Pharmacology of stress‐ and aging‐related diseases – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7756641/
15. The Clinical Efficacy and Safety of Tulsi in Humans: A Systematic Review of the Literature, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5376420/
16. Stimulating effect of adaptogens: an overview with particular reference to their efficacy following single dose administration – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16261511/
17. Modulation of the hypothalamic-pituitary-adrenal (HPA) axis by …, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33650944/
18. Adaptation of the hypothalamopituitary adrenal axis to chronic exercise stress in humans – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8871911/
19. Human studies on hypothalamo-pituitary-adrenal (HPA) axis – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29223281/
20. Adaptogenic and Anxiolytic Effects of Ashwagandha Root Extract in Healthy Adults: A Double-blind, Randomized, Placebo-controlled Clinical Study, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6979308/
21. Early-Life Stress, HPA Axis Adaptation, and Mechanisms Contributing to Later Health Outcomes – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24860550/
22. Adaptations in Basal and Hypothalamic-Pituitary-Adrenal-Activated Deoxycorticosterone Responses Following Ethanol Self-administration in Cynomolgus Monkeys – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28220108/
23. Effects of Adaptogens on the Central Nervous System and the Molecular Mechanisms Associated with Their Stress-Protective Activity – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27713248/
24. Can Ashwagandha Benefit the Endocrine System?—A Review – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10671406/
25. Effects of Ashwagandha (Withania Somnifera) on stress and anxiety: A systematic review and meta-analysis – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39348746/
26. A standardized Ashwagandha root extract alleviates stress, anxiety, and improves quality of life in healthy adults by modulating stress hormones: Results from a randomized, double-blind, placebo-controlled study – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37832082/
27. An investigation into the stress-relieving and pharmacological actions of an ashwagandha (Withania somnifera) extract: A randomized, double-blind, placebo-controlled study – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31517876/
28. Evidence-based efficacy of adaptogens in fatigue, and molecular mechanisms related to their stress-protective activity – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19500070/
29. Effects of ginseng on stress-related depression, anxiety, and the hypothalamic–pituitary–adrenal axis – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5628357/
30. Rhodiola rosea as an adaptogen to enhance exercise performance: a review of the literature, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10784128/
31. Full article: Safety and Efficacy of Ashwagandha Root Extract on Cognition, Energy and Mood Problems in Adults: Prospective, Randomized, Placebo-Controlled Study – Taylor & Francis Online, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02791072.2024.2424279?rfr_dat=cr_pub++0pubmed&url_ver=Z39.88-2003&rfr_id=ori%3Arid%3Acrossref.org
32. The Benefits of Holy Basil (Tulsi) – Cleveland Clinic Health Essentials, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://health.clevelandclinic.org/benefits-of-holy-basil
33. Does Ashwagandha supplementation have a beneficial effect on the management of anxiety and stress? A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36017529/
34. Proven Health Benefits of Ashwagandha – Healthline, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.healthline.com/nutrition/ashwagandha
35. A randomized, double-blind, placebo-controlled trial investigating the effects of an Ocimum tenuiflorum (Holy Basil) extract (HolixerTM) on stress, mood, and sleep in adults experiencing stress – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9524226/
36. Ashwagandha: Is it helpful for stress, anxiety, or sleep? – Health Professional Fact Sheet, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://ods.od.nih.gov/factsheets/Ashwagandha-HealthProfessional/
37. Safety and Efficacy of Ashwagandha Root Extract on Cognition, Energy and Mood Problems in Adults: Prospective, Randomized, Placebo-Controlled Study – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39498904/
38. Effects of Acute Ashwagandha Ingestion on Cognitive Function – PMC, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9565281/
39. Acute and Repeated Ashwagandha Supplementation Improves Markers of Cognitive Function and Mood – PMC, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11207027/
40. The benefits of ashwagandha (Withania somnifera) supplements on brain function and sports performance – Frontiers, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/nutrition/articles/10.3389/fnut.2024.1439294/full
41. Ashwagandha: Usefulness and Safety | NCCIH, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.nccih.nih.gov/health/ashwagandha
42. Rhodiola rosea for physical and mental fatigue: a systematic review – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22643043/
43. Phenolic Compounds of Rhodiola rosea L. as the Potential Alternative Therapy in the Treatment of Chronic Diseases – PMC, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10418374/
44. The Effectiveness of Rhodiola rosea L. Preparations in Alleviating Various Aspects of Life-Stress Symptoms and Stress-Induced Conditions—Encouraging Clinical Evidence – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9228580/
45. The Effectiveness of Rhodiola rosea L. Preparations in Alleviating Various Aspects of Life-Stress Symptoms and Stress-Induced Conditions-Encouraging Clinical Evidence – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35745023/
46. Rhodiola rosea L.: an herb with anti-stress, anti-aging, and immunostimulating properties for cancer chemoprevention, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6208354/
47. Rhodiola rosea as an adaptogen to enhance exercise performance: a review of the literature, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37641937/
48. 7 Proven Health Benefits of Rhodiola Rosea – Healthline, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.healthline.com/nutrition/rhodiola-rosea
49. Stress management and the role of Rhodiola rosea: a review – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29325481/
50. The Effects of Rhodiola rosea L. Extract on Anxiety, Stress, Cognition and Other Mood Symptoms – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26502953/
51. Schisandra | Human Clinical Studies, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://humanclinicals.org/project/schisandra/
52. RHODIOLA: Overview, Uses, Side Effects, Precautions, Interactions …, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-883/rhodiola
53. Rhodiola rosea L. Improves Learning and Memory Function: Preclinical Evidence and Possible Mechanisms – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30564123/
54. Rhodiola for Mood, Stress, and Stamina: Is It Effective? – Verywell Health, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.verywellhealth.com/rhodiola-everything-you-need-to-know-7561714
55. Rhodiola: Usefulness and Safety | NCCIH, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.nccih.nih.gov/health/rhodiola
56. Ocimum tenuiflorum extract (HOLIXERTM): Possible effects on hypothalamic–pituitary–adrenal (HPA) axis in modulating stress – PMC, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10159140/
57. Comparative summary of the ethnomedicinal use, phytochemical constituents, and pharmacological properties of Syzygium aromaticum and Ocimum sanctum – Pharmacotherapy & Pharmascience Discovery, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.ptherpscid.com/article/ppd21111/
58. Top 10 Tulsi benefits | How to consume – Star Health Insurance, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.starhealth.in/blog/10-health-benefits-of-tulsi-leaves/
59. Ocimum sanctum Linn. A reservoir plant for therapeutic applications: An overview – PMC, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3249909/
60. Holy Basil Tea: Are There Health Benefits? – WebMD, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.webmd.com/diet/holy-basil-tea-health-benefits
61. A randomized, double-blind, placebo-controlled trial investigating the effects of an Ocimum tenuiflorum (Holy Basil) extract (HolixerTM) on stress, mood, and sleep in adults experiencing stress – ResearchGate, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.researchgate.net/publication/363210407_A_randomized_double-blind_placebo-controlled_trial_investigating_the_effects_of_an_Ocimum_tenuiflorum_Holy_Basil_extract_HolixerTM_on_stress_mood_and_sleep_in_adults_experiencing_stress
62. HOLY BASIL: Overview, Uses, Side Effects, Precautions, Interactions, Dosing and Reviews, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-1101/holy-basil
63. Holy Basil Benefits: Stress, Hormones, Sleep, and More – Verywell Health, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.verywellhealth.com/holy-basil-4766587
64. Brain plasticity and ginseng – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11069001/
65. Effects of Korean Red Ginseng on Cognitive and Motor Function: A Double-blind, Randomized, Placebo-controlled Trial – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3659585/
66. Panax Ginseng (Korean Ginseng) benefits, dosage, and side effects – Examine.com, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://examine.com/supplements/panax-ginseng/
67. Panax ginseng Meyer Herbal Preparation HRG80 for Preventing and Mitigating Stress-Induced Failure of Cognitive Functions in Healthy Subjects – Herald Scholarly Open Access, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.heraldopenaccess.us/openaccess/panax-ginseng-meyer-herbal-preparation-hrg80-for-preventing-and-mitigating-stress-induced-failure-of-cognitive-functions-in-healthy-subjects
68. Panax Ginseng & Your Brain | Cognitive Vitality – Alzheimer’s Drug Discovery Foundation, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.alzdiscovery.org/cognitive-vitality/ratings/panax-ginseng
69. Clinical and Preclinical Systematic Review of Panax ginseng C. A. Mey and Its Compounds for Fatigue – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32765262/
70. Clinical and Preclinical Systematic Review of Panax ginseng C. A. Mey and Its Compounds for Fatigue – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7379339/
71. Efficacy of ginseng supplements on disease-related fatigue: A systematic review and meta-analysis – PMC, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9239648/
72. Recent Advances in Panax ginseng C.A. Meyer as a Herb for Anti-Fatigue: An Effects and Mechanisms Review – MDPI, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.mdpi.com/2304-8158/10/5/1030
73. Antifatigue Effects of Panax ginseng C.A. Meyer: A Randomised, Double-Blind, Placebo-Controlled Trial – PLOS, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0061271
74. Panax Ginseng – AAFP, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2003/1015/p1539.html
75. A Double-Blind, Randomized, Placebo-Controlled Trial of Panax Ginseng for Cancer-Related Fatigue in Patients – JNCCN, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://jnccn.org/downloadpdf/journals/jnccn/15/9/article-p1111.pdf
76. A Double-Blind, Randomized, Placebo-Controlled Trial of Panax Ginseng for Cancer-Related Fatigue in Patients With Advanced Cancer in – JNCCN, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://jnccn.org/view/journals/jnccn/15/9/article-p1111.xml?rskey=9gbQ1r&result=9&print
77. Panax ginseng C.A. Meyer’in Etkinliği ve Güvenliliği Üzerine Derleme – DergiPark, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/525054
78. Panax ginseng: a candidate herbal medicine for autoimmune disease – PMC, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6606836/
79. Asian ginseng Information | Mount Sinai – New York, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.mountsinai.org/health-library/herb/asian-ginseng
80. 12 Adaptogens for Stress and Hormonal Balance — And How to Use Them – Healthline, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.healthline.com/health/stress/smart-girls-guide-to-adaptogens
81. An analysis of the nutritional effects of Schisandra chinensis components based on mass spectrometry technology, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10408133/
82. Potential of Schisandra chinensis (Turcz.) Baill. in Human Health and Nutrition: A Review of Current Knowledge and Therapeutic Perspectives, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6412213/
83. Raw and wine processed Schisandra chinensis attenuate anxiety like behavior via modulating gut microbiota and lipid metabolism pathway – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33007392/
84. A Review of the Biological Activity and Structure–Property Relationships of the Main Compounds from Schisandra chinensis – MDPI, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.mdpi.com/2072-6643/17/3/436
85. Current knowledge of Schisandra chinensis (Turcz.) Baill. (Chinese magnolia vine) as a medicinal plant species: a review on the bioactive components, pharmacological properties, analytical and biotechnological studies – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5378736/
86. Schisandra Uses, Benefits & Dosage – Drugs.com, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.drugs.com/npp/schisandra.html
87. Schisandra Fruit for Focus & Mood – Wile: Women’s, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://wilewomen.com/blogs/journal/schisandra-fruit-for-focus-and-mood
88. Potential of Schisandra chinensis (Turcz.) Baill. in Human Health and Nutrition: A Review of Current Knowledge and Therapeutic Perspectives – MDPI, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.mdpi.com/2072-6643/11/2/333
89. Systematic analysis of the pharmacological function of Schisandra as a potential exercise supplement – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8843844/
90. Systematic analysis of the pharmacological function of Schisandra as a potential exercise supplement – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35152622/
91. Schisandra chinensis in Liver Disease: Exploring the Mechanisms and Therapeutic Promise of an Ancient Chinese Botanical – Scientific Archives, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.scientificarchives.com/article/schisandra-chinensis-in-liver-disease-exploring-the-mechanisms-and-therapeutic-promise-of-an-ancient-chinese-botanical
92. Schisandra Benefits for the Adrenals, Liver & More – Dr. Axe, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://draxe.com/nutrition/schisandra/
93. Effect of Schisandra chinensis Extract Supplementation on Quadriceps Muscle Strength and Fatigue in Adult Women: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Trial – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7177795/
94. (PDF) Effect of Schisandra Chinensis Extract Supplementation on Quadriceps Muscle Strength and Fatigue in Adult Women: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Trial – ResearchGate, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.researchgate.net/publication/340457616_Effect_of_Schisandra_Chinensis_Extract_Supplementation_on_Quadriceps_Muscle_Strength_and_Fatigue_in_Adult_Women_A_Randomized_Double-Blind_Placebo-Controlled_Trial
95. Ashwagandha: MedlinePlus Supplements, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://medlineplus.gov/druginfo/natural/953.html
96. Rhodiola Rosea: Benefits, Uses, Side Effects, and More – Health, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.health.com/rhodiola-rosea-8605212
97. Rhodiola: Mental Health Benefits, Side Effects, and More – Verywell Mind, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.verywellmind.com/how-is-rhodiola-rosea-used-to-treat-anxiety-3024972
98. Rhodiola – Special Subjects – Merck Manual Consumer Version, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.merckmanuals.com/home/special-subjects/dietary-supplements-and-vitamins/rhodiola
99. Panax Ginseng Oral: Uses, Side Effects, Interactions, Pictures, Warnings & Dosing – WebMD, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.webmd.com/drugs/2/drug-64134/panax-ginseng-oral/details
100. SCHISANDRA: Overview, Uses, Side Effects, Precautions, Interactions, Dosing and Reviews, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-376/schisandra
101. Schisandra: Health Benefits, Side Effects, Uses, Dose & Precautions – RxList, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.rxlist.com/supplements/schisandra.htm
102. Herb–Drug Interaction in Inflammatory Diseases: Review of Phytomedicine and Herbal Supplements – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8951360/
103. Herbs–Are they Safe Enough? An Overview – ResearchGate, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.researchgate.net/publication/228098993_Herbs-Are_they_Safe_Enough_An_Overview
104. Panax ginseng: a systematic review of adverse effects and drug interactions – PubMed, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12020172/
105. http://www.webmd.com, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-376/schisandra#:~:text=and%20Warnings-,When%20taken%20by%20mouth%3A%20Schisandra%20is%20possibly%20safe%20when%20taken,taken%20by%20mouth%20during%20pregnancy.
106. Ashwagandha – Special Subjects – Merck Manual Consumer Version, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.merckmanuals.com/home/special-subjects/dietary-supplements-and-vitamins/ashwagandha
107. Rhodiola rosea: Benefits, side effects, and safety – Medical News Today, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.medicalnewstoday.com/articles/319619
108. 5 Ashwagandha Interactions to Watch for – GoodRx, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.goodrx.com/well-being/supplements-herbs/ashwagandha-drug-interactions
109. Ginseng Uses, Side Effects & Warnings – Drugs.com, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.drugs.com/mtm/ginseng.html
110. ASHWAGANDHA: Overview, Uses, Side Effects, Precautions, Interactions, Dosing and Reviews – WebMD, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-953/ashwagandha
111. Interactions between antidiabetic drugs and herbs: an overview of mechanisms of action and clinical implications – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5527439/
112. The Significance of Ayurvedic Medicinal Plants – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5871155/
113. Risk assessment of holy basil (Ocimum tenuiflorum L. and Ocimum sanctum L.) and some of the component substances used in herbal – FHI, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.fhi.no/contentassets/f08343d5155e413284f5c31a6b415b51/fhi-report-holy-basil-271123.pdf
114. Ginseng Nedir? – Pharmaton, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.pharmaton.com.tr/yararli-bilgiler/ginseng-nedir
115. Aktar Diyarı Kırmızı Kore Ginseng Toz Panax Ginseng 25 Gr.% 100 Saf – Amazon.com.tr, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.amazon.com.tr/K%C4%B1rm%C4%B1z%C4%B1-Kore-Ginseng-Toz-Panax/dp/B0BRD288PZ
116. Erbology %100 Organik Tulsi Tozu 180 ml – Kutsal Fesleğen – Sakin ve Ruh Hali – Doğrudan Çiftlikten – Ham, Vegan ve Glutensiz – GDO’suz – Katkı veya Koruyucu İçermez – Geri Dönüştürülebilir Cam Kavanoz : Amazon.com.tr: Gıda Ürünleri, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.amazon.com.tr/Erbology-100-Organik-Tulsi-Tozu/dp/B09NJDCG3V
117. Schisandra – St. Francis Herb Farm, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://stfrancisherbfarm.com/product/schisandra/
118. TAKVİYE EDİCİ GIDALARIN İTHALATI, ÜRETİMİ, İŞLENMESİ VE PİYASAYA ARZINA İLİŞKİN UYGULAMA TALİMATI Bu talimat, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Mevzuat/Talimatlar/gkgm/TEG%20_Talimat%C4%B1%2014%2011_2013%20(3)%20(2).pdf
119. Tulsi Bitki Çayı: Doğal Şifa Kaynağı | Toganoo Tea House, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://toganoo.com/urun/tulsi/
120. DOZO Schisandra Berry Dried Schisandra Chinensis 7.76oz/220g 五味子 &DOZO Rhizoma Polygonati Premium Wild Polygonatum Sibiricum 10.5oz/300g Huang Jing 黄精 : Grocery & Gourmet Food – Amazon.com, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.amazon.com/DOZO-Schisandra-Chinensis-Polygonati-Polygonatum/dp/B0DHGSD6W1
121. Questions and Answers on Dietary Supplements – FDA, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.fda.gov/food/information-consumers-using-dietary-supplements/questions-and-answers-dietary-supplements
122. What are adaptogens? An evidence-based guide on stress and supplements. – YouTube, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=W-r_wG477gI
123. Regulatory reform is necessary to help ensure the quality of dietary supplements – US Pharmacopeia (USP), erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.usp.org/sites/default/files/usp/document/public-policy/USP_Policy%20Position_DietarySupplements_2024.pdf
124. Too Little, Too Late: Ineffective Regulation of Dietary Supplements in the United States, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4330859/
125. Dietary Supplements – FDA, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.fda.gov/food/dietary-supplements
126. TAKVİYE EDİCİ GIDALAR YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar, Genel Hükümler Amaç MADDE 1 b, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.kizilkaya.com.tr/media/7581/TEG-y%C3%B6netmelik.pdf
127. TAKVİYE EDİCİ GIDALARIN ONAY İŞLEMLERİ – İstanbul İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, erişim tarihi Nisan 11, 2025, http://istanbul.tarim.gov.tr/Sayfalar/Detay.aspx?SayfaId=233
128. Talk to Patients About Third-Party Quality Certifications – NatMed Pro, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://naturalmedicines.therapeuticresearch.com/news/news-items/2025/february/talk-to-patients-about-third-party-quality-certifications.aspx
129. Dietary Supplements & Herbal Medicines | USP, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.usp.org/dietary-supplements-herbal-medicines
130. Dietary Supplement and Vitamin Certification – NSF, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.nsf.org/consumer-resources/articles/supplement-vitamin-certification
131. ConsumerLab.com: Independent Tests and Reviews of Vitamin, Mineral, and Herbal Supplements, erişim tarihi Nisan 11, 2025, https://www.consumerlab.com/