1. Alıntılanan çalışmalar

Probiyotikler, yeterli miktarda uygulandıklarında konakçıya sağlık yararı sağlayan canlı mikroorganizmalardır.¹ Bu mikroorganizmalar çoğunlukla bakteri ve mayalardan oluşur ve vücuttaki “iyi” bakterileri (normal mikroflora) korumak veya iyileştirmek amacıyla kullanılırlar.³ Mayo Clinic, probiyotikleri vücuttaki iyi bakterileri korumak veya iyileştirmek için tasarlanmış canlı mikroorganizmalar içeren gıdalar veya takviyeler olarak tanımlarken ³, NIH ve ISAPP de benzer şekilde canlı mikroorganizmalar ve sağlık yararları vurgusu yapmaktadır.¹ Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ise probiyotikleri “yeterli miktarlarda uygulandığında konakçıya sağlık yararı sağlayan canlı mikroorganizmalar” olarak tanımlayarak bu görüş birliğini desteklemektedir.² Bu tutarlı tanım, probiyotiklerin temel doğası hakkında küresel bir bilimsel fikir birliğinin olduğunu göstermektedir.

Probiyotikler genellikle prebiyotiklerle karıştırılır; ancak prebiyotikler, insan mikrobiyotasını besleyen ve genellikle yüksek lifli gıdalarda bulunan maddelerdir.¹ Prebiyotikler, probiyotiklerin aksine canlı organizmalar içermezler ve bağırsaktaki faydalı bakterilerin büyümesini teşvik ederek dolaylı yoldan etki gösterirler.⁴ Tam tahıllar, muz, yeşillikler, soğan, sarımsak, soya fasulyesi ve enginar gibi gıdalar prebiyotik kaynaklarıdır.⁴ Probiyotikler ve prebiyotikler arasındaki bu temel ayrım, bağırsak sağlığını iyileştirmeye yönelik farklı yaklaşımları temsil etmeleri açısından önemlidir.

Sinbiyotikler ise hem probiyotikleri hem de prebiyotikleri içeren ürünlerdir.¹ Bu kombinasyon, probiyotiklerin bağırsakta hayatta kalma ve etkinlik şansını artırmak amacıyla formüle edilmiştir.¹¹ Prebiyotikler, probiyotiklere besin sağlayarak onların büyümesini ve aktivitesini destekleyebilir ve aynı zamanda probiyotiklerin sıcaklık, oksijen ve pH gibi çevresel faktörlere karşı toleransını iyileştirebilir.¹¹ Bu sinerjik etki, bağırsak sağlığını iyileştirmede daha kapsamlı bir strateji sunabilir.

Postbiyotikler ise ölü veya parçalanmış mikroorganizmalar ve metabolitleridir ve canlı probiyotikler gibi sağlık yararları sağlayabilirler.¹ Bu, faydaların yalnızca canlı mikroorganizmalara bağlı olmayabileceğini ve mikropların ürettiği maddelerin veya yapısal bileşenlerinin de olumlu sağlık sonuçlarına katkıda bulunabileceğini düşündürmektedir.¹

Vücutta İşlev Mekanizmaları

Probiyotikler temel olarak gastrointestinal sistemde etkileşimde bulunurlar ve bağırsak mikrobiyotasını etkilerler.¹ Bağırsak mukozasına geçici olarak kolonize olabilirler ve bu kolonizasyon bireyin mevcut mikrobiyotasına, probiyotik suşuna ve gastrointestinal sistemin bölgesine göre değişiklik gösterebilir.¹ Bu geçici kolonizasyon, probiyotiklerin etkilerinin sürdürülmesi için sürekli alımın gerekebileceğini düşündürmektedir.¹

Probiyotiklerin etki mekanizmaları tür spesifik, hatta suş spesifik olabilir.¹ Farklı probiyotik türleri ve suşları farklı etkilere sahip olabilir ve bir suşun faydaları diğerine veya farklı bir türün suşuna genellenemez.¹ Bu durum, istenen sağlık sonucuna göre suşların dikkatli bir şekilde seçilmesinin önemini vurgulamaktadır.

Probiyotikler, patojen mikroorganizmaların büyümesini çeşitli yollarla engelleyebilirler.¹ Patojenlerle besin ve bağlanma bölgeleri için rekabet ederek kolonizasyonlarını zorlaştırabilirler.¹ Ayrıca, bakteriyosinler, kısa zincirli yağ asitleri ve hidrojen peroksit gibi antimikrobiyal maddeler üreterek zararlı bakterilerin büyümesini doğrudan inhibe edebilirler.¹ Bağırsak geçişini iyileştirerek de patojenlerin atılmasına yardımcı olabilirler.¹

Probiyotikler ayrıca bütirat, asetat ve propiyonat gibi kısa zincirli yağ asitleri (SCFA) olarak bilinen biyoaktif metabolitler üretebilirler.¹ SCFAs, kolon hücreleri için önemli bir enerji kaynağıdır, iltihabı azaltabilir ve bağışıklık fonksiyonunu etkileyebilir.¹ Bağırsak pH’ını düşürerek patojenlerin büyümesini de engelleyebilirler.¹

Bağırsak bariyer fonksiyonunu iyileştirmek, probiyotiklerin hem sindirim hem de genel sağlık üzerindeki önemli etkilerinden biridir.² Mukus üretimini artırarak ve sıkı bağlantı proteinlerinin ekspresyonunu artırarak epitel bariyerini güçlendirebilirler, bu da patojenlerin ve zararlı maddelerin bağırsaktan kan dolaşımına geçişini zorlaştırır.²

Probiyotiklerin en dikkat çekici özelliklerinden biri de konakçının bağışıklık yanıtını etkileyebilmeleridir (immünomodülasyon).¹ Bağışıklık hücreleri (lenfositler, monositler, makrofajlar, dendritik hücreler) ile etkileşime girerek ve IgA gibi antikorların üretimini teşvik ederek bağışıklık sistemini düzenleyebilirler.¹ Ayrıca, proinflamatuar sitokinlerin üretimini inhibe edebilirler.¹⁸

Son olarak, probiyotiklerin nörotransmitter sentezini etkileyerek bağırsak-beyin ekseni üzerinden de etkileşimde bulunabildikleri düşünülmektedir.² Bazı probiyotik suşlarının (veya mevcut bağırsak mikrobiyotasını teşvik ederek) oksitosin, GABA, serotonin, dopamin gibi nörokimyasallar üretebildiğine dair bazı insan çalışmaları bulunmaktadır.¹⁰ Ancak bu alandaki araştırmalar hala erken aşamadadır.

2. Probiyotiklerin Sindirim Sistemi Üzerindeki Etkileri

İrritabl Bağırsak Sendromu (IBS)

Meta-analizler, bazı spesifik probiyotiklerin IBS semptomlarını (karın ağrısı, şişkinlik, bağırsak hareketleri) iyileştirebileceğini göstermektedir.¹⁶ 2013 ve 2017’deki sistematik incelemeler ve Delphi konsensüsleri, belirli probiyotiklerin IBS’li yetişkin hastalara fayda sağlayabileceğini bildirmiştir.⁴³ 72 randomize kontrollü çalışmayı (RCT) içeren bir meta-analiz, probiyotiklerin global IBS semptomları, karın ağrısı ve yaşam kalitesi üzerinde plaseboya göre anlamlı derecede daha iyi bir genel etkiye sahip olduğunu göstermiştir.⁴⁵ Bu bulgular, belirli probiyotiklerin IBS semptomlarını yönetmede potansiyel bir rolü olduğunu düşündürmektedir.

Ancak, çalışmaların sonuçlarının çelişkili olabileceği ve kullanılan probiyotik suşlarının farklı etkileri olabileceği unutulmamalıdır.¹⁵ Birçok klinik çalışma çelişkili bulgular bildirmekte ve meta-analizler özdeş olmayan probiyotik suşlarını karşılaştırmaktadır, bu da kanıtları yorumlamayı zorlaştırmaktadır.⁴³ Bu heterojenlik, probiyotiklerin IBS üzerindeki etkilerini değerlendirirken suş spesifikliğini dikkate almanın önemini vurgulamaktadır.

Bazı probiyotik suşları ve karışımları IBS semptomlarını iyileştirmede umut vaat etmektedir. Bir ağ meta-analizi, Bacillus coagulans‘ın IBS semptomlarını iyileştirmede en yüksek olasılığa sahip olduğunu göstermiştir.⁴⁵ Başka bir ağ meta-analizi ise Lactobacillus acidophilus DDS-1’in IBS Semptom Şiddet Ölçeğini iyileştirmede birinci sırada yer aldığını belirtmiştir.⁴⁶ Ayrıca, Bacillus coagulans MTCC 5856 ve Bacillus coagulans Unique IS2’nin karın ağrısını iyileştirmede en etkili probiyotikler arasında olduğu bulunmuştur.⁴⁶ Lactobacillus plantarum 299v’nin de IBS semptomlarını hafifletmede tutarlı bir şekilde güçlü bir yetenek gösterdiği belirtilmektedir.²² Bu bulgular, belirli suşların IBS semptomları için hedeflenen tedavilerde faydalı olabileceğini düşündürmektedir.

Amerikan Gastroenteroloji Birliği (AGA) ise IBS için probiyotik kullanımına dair yeterli kanıt olmadığı yönünde bir görüşe sahiptir ve IBS için probiyotik kullanan hastaların bunları bırakmayı düşünmelerini önermektedir.¹⁵ AGA, mevcut literatürün ayrıntılı bir incelemesinden sonra, çoğu sindirim durumu için probiyotik kullanımını destekleyecek yeterli kanıt olmadığını bulmuştur.¹⁶ Bu ihtiyatlı duruş, IBS için probiyotiklerin etkinliği konusunda devam eden tartışmayı ve daha kesin kanıtların gerekliliğini yansıtmaktadır.

Antibiyotik Kaynaklı İshal (AAD)

Cochrane incelemeleri, probiyotiklerin (özellikle Lactobacillus rhamnosus ve Saccharomyces boulardii) AAD’yi önlemede etkili olduğunu göstermektedir.⁵ 23 çalışmayı içeren bir Cochrane incelemesi, probiyotiklerin AAD insidansını probiyotik grubunda %8’e düşürdüğünü, kontrol grubunda ise bu oranın %19 olduğunu göstermiştir (RR 0.46, %95 GA 0.35 – 0.61).⁶⁵ Kanıtların genel kalitesi orta düzeydedir.⁶⁵ Başka bir meta-analiz, probiyotiklerin AAD riskini genel olarak azalttığını (RR 0.63, %95 GA 0.54 – 0.73) ve yüksek dozların daha büyük bir koruyucu etkiye sahip olduğunu bulmuştur.⁶⁷ Bu bulgular, belirli probiyotiklerin antibiyotik kullanımıyla ilişkili ishalin önlenmesinde önemli bir rol oynayabileceğini göstermektedir.

Yüksek doz probiyotiklerin (≥ 5 milyar CFU/gün) AAD’yi önlemede daha etkili olabileceğine dair kanıtlar bulunmaktadır.³³ Yüksek doz probiyotiklerin AAD insidansını daha fazla azalttığına dair kanıtlar mevcuttur.⁶⁰ Bu, AAD’yi önlemek için yeterli miktarda probiyotik kullanmanın önemini vurgulamaktadır.

Clostridium difficile‘ye bağlı ishalin (CDAD) önlenmesinde de probiyotiklerin faydalı olabileceğine dair kanıtlar mevcuttur.¹⁴ Bir Cochrane incelemesi, probiyotiklerin antibiyotiklerle birlikte verildiğinde CDAD riskini %64 oranında azalttığını göstermiştir.⁶⁹ Bu bulgu, probiyotiklerin antibiyotik kullanımıyla ilişkili daha ciddi bir ishal türünün önlenmesinde de rol oynayabileceğini düşündürmektedir.

Diğer Gastrointestinal Durumlar

Meta-analizler, probiyotiklerin çocuklarda akut enfeksiyöz ishalin süresini yaklaşık 1 gün kısalttığını göstermektedir.¹⁴ Özellikle LGG ve Saccharomyces boulardii bu konuda umut vaat etmektedir.¹⁴ Bu, belirli probiyotiklerin yaygın bir rahatsızlığın süresini kısaltmada yardımcı olabileceğini göstermektedir.

Yaşlılarda kabızlık için yapılan çalışmalar, probiyotiklerin küçük ama anlamlı bir fayda sağlayabileceğini göstermiştir.⁵ En sık test edilen bakteri türü Bifidobacterium longum‘dur.⁵ Bazı çalışmalar, Lactobacillus türleri gibi belirli probiyotik takviyelerinin kabızlığı azaltmaya yardımcı olabileceğini göstermiştir.⁵⁴

Yüksek kaliteli kanıtlar, probiyotiklerin akut enfeksiyöz ishal, antibiyotik kaynaklı ishal, Clostridium difficile kaynaklı ishal ve hepatik ensefalopati için etkili olduğunu göstermektedir.³³ Prematüre bebeklerde nekrotizan enterokolit insidansını ve mortalitesini azalttığına dair kanıtlar da bulunmaktadır.¹⁴ Bu bulgular, probiyotiklerin çeşitli gastrointestinal durumların yönetiminde potansiyel bir role sahip olduğunu düşündürmektedir.

3. Probiyotiklerin Bağışıklık Sistemi Üzerindeki Etkileri

Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları (URTI)

Meta-analizler, probiyotiklerin URTI geçiren katılımcı sayısını azaltabileceğini, enfeksiyon süresini kısaltabileceğini ve antibiyotik kullanımını düşürebileceğini göstermektedir.⁷ Bir Cochrane incelemesi (24 çalışma, 6950 katılımcı), probiyotiklerin her yaştan insanda akut üst solunum yolu enfeksiyonlarını önlemede plaseboya veya tedavi olmamaya göre daha etkili olabileceğini bulmuştur.⁷⁵ Özellikle, probiyotikler URTI teşhisi konan katılımcı sayısını ve bir URTI atağının ortalama süresini azaltabilir ve antibiyotik kullanımını düşürebilir.⁷⁵ Bu, probiyotiklerin bağışıklık sistemini destekleyerek solunum yolu enfeksiyonlarına karşı koruma sağlayabileceğini düşündürmektedir.

Ancak, Cochrane incelemesi kanıt kalitesinin düşük veya çok düşük olduğunu belirtmekte ve sonuçların probiyotik suşuna bağlı olarak değişebileceğini vurgulamaktadır.⁷³ Bu, sonuçların yorumlanmasında dikkatli olunması ve daha yüksek kaliteli araştırmaların gerekliliğini işaret etmektedir.

Hayvan deneyleri ve bazı insan çalışmaları, Lactobacillus rhamnosus GG‘nin grip virüsü enfeksiyonunda enfeksiyon belirtilerini azaltabileceğini ve çocuklarda URTI sayısını azaltabileceğini göstermektedir.⁶⁰ Bu, belirli probiyotik suşlarının URTI riskini azaltmada potansiyel faydaları olabileceğini düşündürmektedir.

Alerjik Reaksiyonlar ve Diğer İmmünolojik Durumlar

Bazı çalışmalar, probiyotiklerin alerji semptomlarını (atopik dermatit, alerjik rinit) hafifletebileceğini göstermektedir.¹ Probiyotikler, iltihaplı sitokinleri baskılayarak ve düzenleyici mekanizmaları tetikleyerek çeşitli inflamatuar hastalıkları (kolit, astım, alerjik rinit, atopik egzama) önleyebilir ve tedavi edebilir.¹⁸ Bazı çalışmalar, Lactobacillus acidophilus‘un Japon sedir poleni alerjisinin semptomlarını iyileştirdiğini ve L. acidophilus‘un dört ay boyunca alınmasının perenial alerjik rinitli çocuklarda burun şişliğini ve diğer semptomları azalttığını göstermiştir.³⁸ Bu bulgular, probiyotiklerin alerjik reaksiyonları yönetmede potansiyel bir rolü olduğunu düşündürmektedir.

Hamilelik ve bebeklik döneminde probiyotik alımının çocuklarda atopik dermatit riskini azaltabileceğine dair bazı çalışmalar bulunmaktadır.¹ Ancak, etkiler kullanılan probiyotik suşuna ve alım zamanına bağlı olarak değişmektedir.¹ Atopik dermatit semptomlarının şiddetini azaltmada probiyotiklerin etkileri suşa göre değişir. Örneğin, Lactobacillus rhamnosus veya Lactobacillus paracasei takviyesi atopik dermatit insidansını önemli ölçüde azaltırken, Lactobacillus reuteri veya Lactobacillus acidophilus takviyesi azaltmamıştır.¹ Bu, probiyotiklerin alerji üzerindeki etkilerinin suş spesifik olduğunu ve uygulama zamanlamasının önemli olduğunu göstermektedir.

Bağışıklık Tepkisi Mekanizmaları

Probiyotikler, bağışıklık hücreleri (makrofajlar, NK hücreleri, T hücreleri) ile etkileşime girerek ve sitokin üretimini modüle ederek bağışıklık sistemini etkilerler.¹ Bağırsak epitel hücreleri ve bağışıklık hücreleri (dendritik hücreler, makrofajlar, T ve B lenfositleri) ile etkileşime girerek hem doğuştan gelen hem de adaptif bağışıklık yanıtlarını düzenlerler.² Toll benzeri reseptörler (TLR’ler) aracılığıyla patojen kaynaklı iltihaplanmayı modüle edebilir ve IgA üretimini artırabilirler.² Çeşitli probiyotiklerin oral uygulaması, bağırsakta IgA üreten hücre sayısını doza bağlı bir şekilde artırdığı bildirilmiştir.² IgA, bağırsak mukozasının bağışıklık fonksiyonunda önemli bir rol oynayan ana antikordur.² Bu mekanizmalar, probiyotiklerin bağışıklık sistemini nasıl etkileyebileceğine dair önemli bilgiler sunmaktadır.

4. Farklı Probiyotik Türlerinin Özgül Etkileri

Lactobacillus Türleri:

Lactobacillus türleri, sindirim sağlığı için geniş çapta incelenmiş probiyotiklerdir ve kabızlık, ishal ve IBS semptomlarının azaltılması gibi çeşitli faydalar sağladıkları gösterilmiştir.¹ Bu türler, laktaz üreterek laktozu parçalamaya yardımcı olurlar ve laktik asit üretirler, bu da zararlı bakterilerin bağırsaklarda kolonize olmasını engelleyebilir.²

Lactobacillus türlerinin bağışıklık sistemi üzerinde de önemli faydaları vardır; URTI’lerin önlenmesi, alerji semptomlarının azaltılması ve IgA üretiminin artırılması bunlardan bazılarıdır.¹ Bağışıklık sistemini güçlendirebilir, soğuk algınlığı ve grip semptomlarını azaltabilir ve alerji semptomlarını hafifletebilirler.⁹

Önemli Lactobacillus türleri arasında Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus rhamnosus GG, Lactobacillus plantarum ve Lactobacillus casei bulunmaktadır.¹ L. acidophilus, IBS semptomlarını iyileştirebilir, ishali önleyebilir ve azaltabilir ve bağışıklık sistemini güçlendirebilir.² L. rhamnosus GG, antibiyotik kaynaklı ishali önlemede ve URTI riskini azaltmada etkilidir.⁶⁰ L. plantarum, IBS semptomlarını hafifletebilir ve bağışıklık yanıtını artırabilir.²² L. casei ise inflamatuar bağırsak hastalığını hafifletebilir ve bağışıklık sistemini güçlendirebilir.³⁷

Bifidobacterium Türleri:

Bifidobacterium türleri de sindirim sağlığı için önemli probiyotiklerdir ve özellikle bebeklerde bağırsak mikrobiyotasının baskın cinsidir.¹ Lifin sindirimine yardımcı olurlar, enfeksiyonları önlerler ve B vitaminleri ve sağlıklı yağ asitleri gibi önemli bileşikler üretirler.²⁴ Ayrıca, kabızlığı gidermeye ve IBS semptomlarını iyileştirmeye yardımcı olabilirler.²⁵

Bifidobacterium türlerinin bağışıklık sistemi üzerinde de faydaları vardır; bağışıklığı güçlendirebilir ve iltihabı azaltabilirler.¹ Zararlı bakterilerin büyümesini sınırlayarak bağırsak mikrobiyotasının dengesini koruyabilirler.²⁵

Önemli Bifidobacterium türleri arasında Bifidobacterium lactis, Bifidobacterium longum ve Bifidobacterium infantis bulunmaktadır.¹ B. lactis, kabızlığı gidermeye ve bağışıklık sağlığını desteklemeye yardımcı olabilir.¹ B. longum, IBS semptomlarını iyileştirebilir ve bağışıklık yanıtını düzenleyebilir.¹ B. infantis, özellikle bebeklerde bağırsak sorunlarını ve bağışıklık fonksiyonunu desteklemek için kullanılır.¹

Saccharomyces boulardii:

Saccharomyces boulardii, antibiyotik kaynaklı ishal, seyahat ishali ve Clostridium difficile enfeksiyonu gibi durumlar için özgül faydaları olan bir maya türüdür.⁵ Antibiyotiklerin neden olduğu ishal ve seyahat ishali gibi çeşitli ishal türlerinin önlenmesi ve tedavisinde özellikle etkilidir.²⁶ Ayrıca, C. difficile enfeksiyonunun yönetimine yardımcı olabilir ve bağırsak mikrobiyotasının antibiyotik tedavisi sırasında korunmasına yardımcı olabilir.²⁶ S. boulardii, bağışıklık sistemini aktif olarak uyarır ve bağırsak bariyer fonksiyonunu güçlendirerek bağırsak sağlığını destekler.²⁶ Ayrıca, sindirim enzimlerinin üretimini artırarak besin emilimini iyileştirebilir.²⁶

Diğer Önemli Probiyotik Türleri:

Bacillus türleri, özellikle Bacillus coagulans, IBS semptomlarını iyileştirmede ve bağışıklık sistemini desteklemede potansiyel göstermiştir.¹

Streptococcus thermophilus, genellikle yoğurt yapımında kullanılır ve sindirime yardımcı olabilir.¹

Escherichia coli Nissle 1917 suşu, ülseratif kolit tedavisinde bazı faydalar göstermiştir.¹

Aşağıdaki tablo, yaygın probiyotik türlerini ve belgelenmiş faydalarını özetlemektedir:

Genus ve Tür	Önemli Suşlar	Sindirim Sistemi Üzerindeki Belgelenmiş Faydaları	Bağışıklık Sistemi Üzerindeki Belgelenmiş Faydaları	Kaynak Snippet(leri)
Lactobacillus	L. acidophilus	IBS semptomlarının iyileştirilmesi, ishalin önlenmesi ve azaltılması	Bağışıklık sisteminin güçlendirilmesi, soğuk algınlığı ve grip semptomlarının azaltılması, alerji semptomlarının hafifletilmesi	38
	L. rhamnosus GG	Antibiyotik kaynaklı ishalin önlenmesi	URTI riskinin azaltılması	60
	L. plantarum	IBS semptomlarının hafifletilmesi	Bağışıklık yanıtının artırılması	22
	L. casei	İnflamatuar bağırsak hastalığının hafifletilmesi	Bağışıklık sisteminin güçlendirilmesi	37
Bifidobacterium	B. lactis	Kabızlığın giderilmesi	Bağışıklık sağlığının desteklenmesi	1
	B. longum	IBS semptomlarının iyileştirilmesi	Bağışıklık yanıtının düzenlenmesi	1
	B. infantis	Bebeklerde bağırsak sorunlarının desteklenmesi	Bağışıklık fonksiyonunun desteklenmesi	1
Saccharomyces	S. boulardii	Antibiyotik kaynaklı ishalin önlenmesi ve tedavisi, seyahat ishalinin önlenmesi ve tedavisi, C. difficile enfeksiyonunun yönetimi	Bağışıklık sisteminin aktif olarak uyarılması	26
Bacillus	B. coagulans	IBS semptomlarının iyileştirilmesinde potansiyel	Bağışıklık sisteminin desteklenmesinde potansiyel	45
Streptococcus	S. thermophilus	Sindirime yardımcı olabilir	–	2
Escherichia	E. coli Nissle 1917	Ülseratif kolit tedavisinde faydalar	–	61

5. Probiyotik Takviyelerinde Dozaj, Kullanım Süresi ve Uygulama Yöntemleri

Etkili Dozaj

Genel sağlık için önerilen günlük probiyotik dozaj aralığı genellikle 10^8 ila 10^9 CFU (koloni oluşturan birim) arasındadır.⁸³ Bu dozajın sağlıklı bir bağırsak mikrobiyotasını korumak ve gastrointestinal bozuklukları önlemek için etkili olduğu düşünülmektedir.⁸³ Ancak, bazı durumlar için daha yüksek dozajların (örneğin 10^10 CFU veya üzeri) faydalı olabileceği gösterilmiştir.¹ Örneğin, antibiyotik kaynaklı ishalin önlenmesinde yüksek doz probiyotiklerin daha etkili olduğu bulunmuştur.⁶⁰ IBS için yapılan bazı çalışmalarda da daha yüksek dozların faydalı olabileceği belirtilmiştir.⁴³

Dozajın probiyotik suşuna ve hedeflenen sağlık yararına bağlı olarak değiştiği unutulmamalıdır.¹ Farklı probiyotik suşları farklı potenslere sahip olabilir ve farklı sağlık yararları için farklı dozajlar gerekebilir.¹ Klinik çalışmalarda etkinliği gösterilen dozajların kullanılması önerilir. Çocuklar için tipik dozaj aralığı 5 ila 10 milyar CFU/gün iken, yetişkinler için bu aralık genellikle 10 ila 20 milyar CFU/gün’dür.⁶⁰

Kullanım Süresi

Probiyotiklerin faydalarının görülmesi birkaç gün ila birkaç ay sürebilir.¹³ Akut ishal gibi kısa süreli durumlar için probiyotiklerin faydaları birkaç gün içinde görülebilirken ⁷⁶, IBS gibi kronik durumlar için faydaların ortaya çıkması birkaç hafta veya ay sürebilir.⁷⁶ Genel bağırsak sağlığı için ise düzenli kullanım birkaç hafta gerekebilir.⁷⁶ Probiyotiklerin faydaları genellikle kullanım devam ettiği sürece geçerlidir.⁸⁶ Kalıcı kolonizasyon yapmadıkları için, kullanımın bırakılmasıyla mikrobiyota başlangıç durumuna dönebilir.¹³ Bu nedenle, uzun süreli sağlık hedefleri için düzenli ve uzun süreli kullanım önerilir.¹³

Uygulama Yöntemleri

Probiyotikler, kullanım kolaylığı ve tercihine göre kapsül, toz, çiğnenebilir tabletler, fermente süt ürünleri ve diğer gıdalar gibi çeşitli formlarda mevcuttur.¹ Fermente gıdalar (yoğurt, kefir, lahana turşusu, kimchi vb.) doğal probiyotik kaynaklarıdır ve düzenli olarak tüketildiklerinde bağırsak mikrobiyotasını destekleyebilirler.¹ Probiyotiklerin enkapsülasyonu (mikroenkapsülasyon), probiyotiklerin üretim, depolama ve gastrointestinal geçiş sırasında risklere karşı korunmasına yardımcı olabilir ve canlılığını artırabilir.¹¹ Sinbiyotikler (probiyotikler + prebiyotikler), probiyotiklerin bağırsakta hayatta kalma ve büyüme yeteneğini artırarak etkinliklerini artırabilirler.¹ Prebiyotikler, probiyotikler için besin kaynağı sağlayarak bu süreci destekler.¹

6. Probiyotik Kullanımının Potansiyel Yan Etkileri ve Riskleri

Sağlıklı bireylerde probiyotik kullanımının yan etkileri nadirdir ve genellikle hafiftir (gaz, şişkinlik, karın rahatsızlığı).¹ Çoğu sağlıklı yetişkin, diyetlerine prebiyotik ve probiyotik içeren gıdaları güvenle ekleyebilir.¹ Bazı kişilerde başlangıçta hafif sindirim sorunları yaşanabilir, ancak bu durum genellikle zamanla düzelir.¹⁰

Ancak, immün sistemi zayıflamış kişilerde (prematüre bebekler, ciddi hastalığı olanlar, immünosüpresif tedavi görenler) ciddi enfeksiyon riskinin artabileceğine dair uyarılar bulunmaktadır.⁵ Kısa bağırsak sendromu olanlarda da probiyotik kullanımı dikkatli olmalıdır.⁶⁰ Ayrıca, probiyotiklerin bazı ilaçlarla etkileşime girebileceği olasılığı da göz önünde bulundurulmalıdır.¹⁵ Bu nedenle, özellikle altta yatan sağlık koşulları olan veya ilaç kullanan kişilerin probiyotik kullanmaya başlamadan önce bir sağlık uzmanına danışmaları önemlidir.

7. Sağlık Kuruluşlarının ve Uzmanların Görüşleri

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), probiyotikleri yeterli miktarda alındığında sağlık yararları sağlayan canlı mikroorganizmalar olarak tanımlamaktadır.² Bu kuruluşlar, probiyotik suşlarının uluslararası kabul görmüş yöntemlerle tanımlanması ve uygun şekilde etiketlenmesi gerektiğini önermektedir.⁶ Ayrıca, belirli suşların bazı gastrointestinal enfeksiyonlar, bağırsak hastalıkları, alerji ve ürogenital enfeksiyonların iyileştirilmesinde faydalı olduğuna dair kanıtlar olduğunu belirtmektedirler.⁸

Amerikan Gastroenteroloji Birliği (AGA), prematüre bebeklerde nekrotizan enterokoliti önlemek için belirli probiyotiklerin kullanımını koşullu olarak önermektedir.¹⁵ Ayrıca, antibiyotik kullanan yetişkinler ve çocuklarda C. difficile enfeksiyonunu önlemek için belirli probiyotiklerin düşünülmesi gerektiğini belirtmektedir.¹⁵ Ülseratif kolitin cerrahi olarak tedavi edildiği durumlarda pouchitis yönetimi için probiyotiklerin faydalı olabileceği yönünde de koşullu bir önerisi bulunmaktadır.¹⁵ Ancak, AGA çoğu sindirim durumu için probiyotik kullanımını destekleyecek yeterli kanıt olmadığı görüşündedir ve IBS, Crohn hastalığı ve ülseratif kolit için probiyotik kullanan hastaların bunları bırakmayı düşünmesi gerektiğini önermektedir.¹⁵

Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH), probiyotiklerin sindirim sisteminde etkileşimde bulunduğu ve bağırsak mikrobiyotasını etkilediği yönünde bilgiler sunmaktadır.¹ Belirli probiyotiklerin atopik dermatit, akut enfeksiyöz ishal, antibiyotik kaynaklı ishal ve IBS semptomlarını hafifletebileceğine dair araştırmaları özetlemektedir.¹

Uluslararası Probiyotikler ve Prebiyotikler Bilimsel Birliği (ISAPP), probiyotik bilimini ilerletmeyi ve doğru bilgiyi yaymayı amaçlayan uluslararası bir sivil toplum kuruluşudur.⁶ Probiyotiklerin faydalarının suş spesifik olduğunu ve genelleyici yaklaşımların yanıltıcı olabileceğini vurgulamaktadır.¹ ISAPP, gastrointestinal rahatsızlık (IBS dahil), AAD ve bebeklerde kolik gibi durumların yönetiminde probiyotiklerin potansiyel faydalarını desteklemektedir.⁶

8. Sonuç ve Değerlendirme

Elde edilen bilgiler sentezlendiğinde, probiyotiklerin sindirim ve bağışıklık üzerinde karmaşık ve suş spesifik etkilere sahip olduğu görülmektedir. Belirli probiyotik suşlarının belirli durumlar için (AAD, prematüre bebeklerde NEC) faydalı olduğuna dair güçlü kanıtlar bulunmaktadır. IBS gibi diğer durumlar için kanıtlar daha az kesin olmakla birlikte, suş seçimi ve dozajın önemli olduğu anlaşılmaktadır. Bağışıklık sistemi üzerinde genel olarak olumlu etkileri olabileceğine dair umut verici araştırmalar mevcuttur, ancak bu alanda daha fazla çalışmaya ihtiyaç duyulmaktadır. Probiyotikler sağlıklı bireyler için genellikle güvenli olsa da, immün sistemi zayıflamış kişilerde dikkatli olunması gerekmektedir. Sağlık kuruluşlarının probiyotiklerin etkinliği konusundaki görüşleri, incelenen duruma ve kanıtların yorumlanmasına bağlı olarak farklılık gösterebilmektedir.

Gelecekteki araştırmalar, farklı sağlık durumları için spesifik probiyotik suşlarının etkinliğini daha iyi anlamak için daha fazla yüksek kaliteli klinik çalışmaya odaklanmalıdır. Probiyotiklerin etki mekanizmalarını daha ayrıntılı olarak inceleyen araştırmalar da önemlidir. Bireysel mikrobiyota profillerine göre kişiselleştirilmiş probiyotik yaklaşımlarının geliştirilmesi ve uzun süreli probiyotik kullanımının etkilerini ve güvenliğini değerlendiren çalışmalar da gelecekteki araştırma yönleri arasında yer almalıdır.

Wellopedi’de paylaşılan tüm içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye olarak kabul edilmemelidir. Sağlığınızla ilgili herhangi bir karar vermeden önce mutlaka bir doktora veya sağlık uzmanına danışın. Burada yer alan bilgiler, bireysel sağlık durumunuzu değerlendirmek için yeterli değildir ve doktorunuzun tavsiyesinin yerini almaz. Herhangi bir egzersiz programına, beslenme planına veya takviye edici gıda kullanımına başlamadan önce doktorunuza danışmanız önemlidir. Wellopedi, içeriklerde yer alan bilgilerin kullanımından kaynaklanan herhangi bir sorumluluk kabul etmez.

Alıntılanan çalışmalar

1. Probiotics – Health Professional Fact Sheet – NIH Office of Dietary Supplements, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://ods.od.nih.gov/factsheets/Probiotics-HealthProfessional/
2. Probiotics: mechanism of action, health benefits and their application in food industries, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10470842/
3. http://www.mayoclinic.org, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/nutrition-and-healthy-eating/expert-answers/probiotics/faq-20058065#:~:text=Probiotics%20are%20foods%20or%20supplements,as%20food%20for%20human%20microflora.
4. Probiotics and prebiotics: What you should know – Mayo Clinic, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/nutrition-and-healthy-eating/expert-answers/probiotics/faq-20058065
5. Probiotics: Usefulness and Safety | NCCIH, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nccih.nih.gov/health/probiotics-usefulness-and-safety
6. International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics (ISAPP), erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://isappscience.org/for-scientists/resources/probiotics/
7. How Do Probiotics Work? – Kerry Health and Nutrition Institute, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://khni.kerry.com/news/digestive-health/how-do-probiotics-work/
8. About Probiotics – International Probiotics Association, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://internationalprobiotics.org/home/resources/about-probiotics/
9. Probiotics Mechanism of Action on Immune Cells and Beneficial Effects on Human Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9818925/
10. Probiotics – International Scientific Association for Probiotics and …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://isappscience.org/for-consumers/learn/probiotics/
11. A comprehensive review of probiotics and human health-current prospective and applications – Frontiers, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2024.1487641/full
12. A comprehensive review of probiotics and human health-current prospective and applications – Frontiers, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2024.1487641/pdf
13. Probiotics 101: A Simple Beginner’s Guide – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/nutrition/probiotics-101
14. Probiotics and prebiotics – World Gastroenterology Organisation, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.worldgastroenterology.org/guidelines/probiotics-and-prebiotics/probiotics-and-prebiotics-english
15. Probiotics – AGA GI Patient Center – American Gastroenterological Association, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://patient.gastro.org/probiotics/
16. AGA Clinical Guidelines on Role of Probiotics in the Management of Gastrointestinal Disorders- Educational Webinar, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://agau.gastro.org/cw/course-details?entryId=11169143&itemId=647145&subscribed=false
17. pmc.ncbi.nlm.nih.gov, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10470842/#:~:text=Probiotics%20prevent%20pathogenic%20bacteria%20by,et%20al.%2C%202023).
18. Probiotics and immune health – PMC, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4006993/
19. Modulation of Gut Microbiota and Immune System by Probiotics, Pre-biotics, and Post-biotics – Frontiers, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/nutrition/articles/10.3389/fnut.2021.634897/full
20. Probiotics For Immunity – Consensus Academic Search Engine, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://consensus.app/questions/probiotics-for-immunity/
21. Unveiling the therapeutic symphony of probiotics, prebiotics, and postbiotics in gut-immune harmony – Frontiers, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/nutrition/articles/10.3389/fnut.2024.1355542/full
22. How Probiotics Can Help Fight IBS – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/nutrition/probiotics-for-ibs
23. The Microbiome – The Nutrition Source, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/microbiome/
24. Bifidobacteria: Benefits for the Gut and Immune System – Verywell Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.verywellhealth.com/the-health-benefits-of-bifobacterium-4684233
25. Bifidobacterium: all you need to know – Optibac Probiotics, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.optibacprobiotics.com/faqs/probiotics/what-is-bifidobacterium
26. 5 Key Benefits of the Probiotic Saccharomyces boulardii – Florastor, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://florastor.com/blogs/flora-stories/5-key-benefits-of-the-probiotic-saccharomyces-boulardii
27. Probiotics: What They Are, Benefits & Side Effects – Cleveland Clinic, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/14598-probiotics
28. Probiotics fortify intestinal barrier function: a systematic review and meta-analysis of randomized trials – PubMed, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37168869/
29. Probiotics fortify intestinal barrier function: a systematic review and meta-analysis of randomized trials – Frontiers, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/immunology/articles/10.3389/fimmu.2023.1143548/full
30. Probiotics for Immunity | Professionals, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.optibacprobiotics.com/professionals/latest-research/general-health/examining-research-on-probiotics-for-immunity
31. Lactobacillus plantarum Strains Can Enhance Human Mucosal and Systemic Immunity and Prevent Non-steroidal Anti-inflammatory Drug Induced Reduction in T Regulatory Cells – Frontiers, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/immunology/articles/10.3389/fimmu.2017.01000/full
32. The Power of Saccharomyces Boulardii: How This Probiotic Can Improve Gut Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.vitarx.co/resources/digestive-wellness/the-power-of-saccharomyces-boulardii
33. Probiotics for Gastrointestinal Conditions: A Summary of the … – AAFP, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2017/0801/p170.html
34. Probiotics in prevention and treatment of COVID-19: a systematic review of current evidence, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://iimmun.ru/iimm/article/view/2118
35. Systematic Review of Probiotics and Their Potential for Developing Functional Nondairy Foods – MDPI, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.mdpi.com/2673-8007/4/1/4
36. Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9400717/
37. Best Probiotic Strains for Older Adults: What Should You Include? – WebMD, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.webmd.com/healthy-aging/best-probiotic-strains-older-adults
38. 9 Ways Lactobacillus Acidophilus Can Benefit Your Health – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/nutrition/lactobacillus-acidophilus
39. Probiotics and Your Gut | Northwestern Medicine, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nm.org/healthbeat/healthy-tips/nutrition/probiotics-and-your-gut
40. Bifidobacterium Bifidum: Benefits, Side Effects, and More – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/health/bifidobacterium-bifidum
41. The Four Benefits of Probiotic Saccharomyces boulardii (S boulardii) – Dr. Bojana, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://drbojana.com/the-four-benefits-of-probiotic-saccharomyces-boulardii-s-boulardii/
42. Support Health & Function Of Immune System – Life-Space Probiotics, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.lifespaceprobiotics.com/products/immune-support-probiotic
43. Systematic review: probiotics in the management of lower gastrointestinal symptoms – an updated evidence‐based international consensus, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5900870/
44. Meta-analysis of probiotics for the treatment of irritable bowel syndrome – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2709042/
45. Probiotics for the management of irritable bowel syndrome: a systematic review and three-level meta-analysis – PubMed, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37565634/
46. Outcome-Specific Efficacy of Different Probiotic Strains and Mixtures in Irritable Bowel Syndrome: A Systematic Review and Network Meta-Analysis – PubMed, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37686889/
47. Efficacy of Probiotics for Irritable Bowel Syndrome: A Systematic Review and Network Meta-Analysis – PubMed, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35433498/
48. Strain-specific and outcome-specific efficacy of probiotics for the treatment of irritable bowel syndrome: A systematic review and meta-analysis – PubMed, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34712929/
49. The Efficacy of Probiotics, Prebiotics, Synbiotics, and Fecal … – MDPI, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.mdpi.com/2072-6643/16/13/2114
50. Outcome-Specific Efficacy of Different Probiotic Strains and Mixtures in Irritable Bowel Syndrome: A Systematic Review and Network Meta-Analysis, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10490209/
51. Efficacy of Probiotics in the Management of Irritable Bowel Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis | Cureus, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cureus.com/articles/326089-efficacy-of-probiotics-in-the-management-of-irritable-bowel-syndrome-a-systematic-review-and-meta-analysis.pdf
52. (PDF) Outcome-Specific Efficacy of Different Probiotic Strains and Mixtures in Irritable Bowel Syndrome: A Systematic Review and Network Meta-Analysis – ResearchGate, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.researchgate.net/publication/373677825_Outcome-Specific_Efficacy_of_Different_Probiotic_Strains_and_Mixtures_in_Irritable_Bowel_Syndrome_A_Systematic_Review_and_Network_Meta-Analysis
53. Strain-specific and outcome-specific efficacy of probiotics for the treatment of irritable bowel syndrome: A systematic review and meta-analysis – ResearchGate, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.researchgate.net/publication/355423141_Strain-specific_and_outcome-specific_efficacy_of_probiotics_for_the_treatment_of_irritable_bowel_syndrome_A_systematic_review_and_meta-analysis
54. Here’s What You Should Know About Probiotics and IBS Symptoms – Allied Digestive Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://allieddigestivehealth.com/heres-what-you-should-know-about-probiotics-and-ibs-symptoms/
55. The Best Probiotics for IBS Symptoms, According to a Nutritionist, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.optibacprobiotics.com/learning-lab/in-depth/gut-health/which-probiotics-are-best-for-ibs
56. Clinically researched probiotic strains for IBS, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://activatedprobiotics.com.au/probiotics-for-ibs/
57. The Best Probiotics for IBS – Verywell Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.verywellhealth.com/probiotics-for-ibs-8751150
58. Saccharomyces boulardii probiotics: Uses and benefits, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.medicalnewstoday.com/articles/saccharomyces-boulardii-probiotic
59. Saccharomyces Boulardii: Benefits, Uses, Side Effects – Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.health.com/saccharomyces-boulardii-8628939
60. Probiotics – AAFP, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2008/1101/p1073.html
61. A Gastroenterologist’s Guide to Probiotics – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3424311/
62. IPA response to 2020 AGA Clinical Practice Guidelines on the Role of Probiotics in the Management of Gastrointestinal Disorders – Microbiome Times Magazine, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.microbiometimes.com/ipa-response-to-2020-aga-clinical-practice-guidelines-on-the-role-of-probiotics-in-the-management-of-gastrointestinal-disorders/
63. ISAPP take-home points from American Gastroenterological Association guidelines on probiotic use for gastrointestinal disorders, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://isappscience.org/isapp-take-home-points-from-american-gastroenterological-association-guidelines-on-probiotic-use-for-gastrointestinal-disorders/
64. AGA Releases New Guidelines for Probiotic Use in Gastroenterology – HCPLive, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.hcplive.com/view/aga-guidelines-probiotic-gastroenterology
65. Probiotics for the prevention of pediatric antibiotic‐associated diarrhea – Cochrane Library, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD004827.pub4/full
66. Probiotics for the prevention of antibiotic-associated diarrhea in …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cochrane.org/CD004827/IBD_probiotics-prevention-antibiotic-associated-diarrhea-children
67. Probiotics for Preventing Antibiotic-Associated Diarrhea – AAFP, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2021/1200/od1.html
68. Feature Review: Probiotics for the prevention antibiotic-associated diarrhea in children, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cochrane.org/news/feature-review-probiotics-prevention-antibiotic-associated-diarrhea-children
69. Probiotics for the prevention of Clostridium difficile‐associated diarrhea in adults and children – Goldenberg, JZ – 2013 | Cochrane Library, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD006095.pub3/
70. Probiotics – Consumer – NIH Office of Dietary Supplements, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://ods.od.nih.gov/factsheets/Probiotics-Consumer/
71. Probiotic applications in adult health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, http://www.usprobioticguide.com/PBCAdultHealth.html
72. Probiotics in respiratory virus infections – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7088122/
73. Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections – PubMed, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25927096/
74. Role of Probiotics in Stimulating the Immune System in Viral Respiratory Tract Infections: A Narrative Review – PubMed, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33081138/
75. Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36001877/
76. How Long Does It Take for Probiotics to Work? – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/health/digestive-health/how-long-does-it-take-for-probiotics-to-work
77. Definition of probiotic – NCI Dictionary of Cancer Terms, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/probiotic
78. How Long Does It Take Probiotics to Work? – Dr. Jolene Brighten, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://drbrighten.com/how-long-does-it-take-probiotics-to-work/
79. Culturelle® Immune Defense Probiotic Chewables, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://culturelle.com/products/immune-defense-elderberry-probiotic-chewables
80. A Tale of Probiotics and How to Help Your Own Gut Microbiome – UNC Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://news.unchealthcare.org/2023/03/a-tale-of-probiotics-and-how-to-help-your-gut-microbiome/
81. Culturelle® Digestive Daily Probiotic Capsules, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://culturelle.com/products/digestive-daily-probiotic
82. Why Bifidobacteria Are So Good for You – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/nutrition/why-bifidobacteria-are-good
83. Recommended Dose Of Probiotics – Consensus Academic Search Engine, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://consensus.app/questions/recommended-dose-of-probiotics/
84. Probiotics: How Many Billion CFU Do I Need? – Nordic Naturals, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nordic.com/healthy-science/probiotics-how-many-billion-cfu-do-i-need-to-maintain-daily-digestive-health/
85. Probiotic Supplements Dosage: How Much Is Enough?, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://specialtyenzymes.com/blog/probiotic-supplements-dosage/
86. How long does it take for probiotics to start working? – Medical News Today, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.medicalnewstoday.com/articles/how-long-does-it-take-for-probiotics-to-start-working
87. Can You Make Your Gut Healthier with Probiotics? | ColumbiaDoctors, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.columbiadoctors.org/news/can-you-make-your-gut-healthier-probiotics
88. ISAPP – International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://isappscience.org/
89. Home – International Probiotics Association, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://internationalprobiotics.org/home/