Multivitaminlerin yaygın kullanımı, bireylerin sağlıklarını destekleme arayışının bir yansımasıdır. Ancak, bu takviyelerin gerçekten gerekli olup olmadığı sorusu, karmaşık ve çeşitli faktörlere bağlı bir cevabı gerektirmektedir. Bu raporun amacı, multivitamin kullanımının ardındaki bilimsel kanıtları ve uzman görüşlerini kapsamlı bir şekilde analiz ederek, okuyucuların bu konuda bilinçli kararlar vermesine yardımcı olmaktır. Rapor, multivitaminlerin tanımını ve içeriğini, potansiyel faydalarını, olası risklerini, sağlık profesyonellerinin görüşlerini, bilimsel araştırmaların bulgularını, yeterli vitamin ve mineral alımının alternatif yollarını, belirli sağlık koşullarında multivitamin kullanımının önerildiği durumları ve bu takviyelerin düzenlenme ve kalite standartlarını inceleyecektir.

Multivitaminler Nedir? İçerikleri ve Çeşitleri

Multivitaminler, vitaminler ve minerallerin bir kombinasyonunu içeren ve bazen antioksidanlar veya bitkisel içerikler gibi başka bileşenleri de barındıran besin takviyeleridir.¹ Bu takviyelerin temel amacı, tek başına beslenme yoluyla yeterli miktarda alınamayan veya tüketilemeyen besin maddelerini sağlayarak diyeti desteklemektir.² Hatta bu kavram, 1940’larda “diyet sigortası” olarak pazarlanmıştır.⁴ Ancak, multivitaminler için evrensel olarak kabul edilmiş bilimsel bir tanım veya standart bir içerik listesi bulunmamaktadır.¹ Farklı marka ve ürünlerin bileşenleri önemli ölçüde değişiklik gösterebilir.

Amerika Birleşik Devletleri’nde, düzenleyici kılavuzlar bir multivitamin/mineral takviyesini, her bir besin maddesinin tolere edilebilir üst alım seviyesinin altında bir dozda bulunduğu, bitki, hormon veya ilaç içermeyen en az üç vitamin ve mineral içeren bir takviye olarak tanımlamaktadır.⁵ Multivitaminler, tabletler, kapsüller, pastiller (sakızlı veya çiğnenebilir formlar), tozlar, sıvılar ve hatta yalnızca tıbbi gözetim altında uygulanan enjekte edilebilir formülasyonlar dahil olmak üzere çeşitli şekillerde üretilmektedir.⁵

Multivitamin formülasyonlarında yaygın olarak bulunan çok çeşitli vitamin ve mineral bulunmaktadır. Bunlar genellikle C vitamini (askorbik asit), B-kompleks vitaminleri (tiamin, riboflavin, niasin, pantotenik asit, piridoksin, biotin, folik asit ve siyanokobalamin), yağda çözünen vitaminler A, E, D (tipik olarak D2 veya D3) ve K’nın yanı sıra potasyum, iyot, selenyum, borat, çinko, kalsiyum, magnezyum, manganez ve molibden gibi temel mineralleri içerir. Demir de sıklıkla dahil edilir, ancak erkekler ve yaşlı kadınlar için formülasyonlar daha az veya hiç demir içermeyebilir.⁵

Birçok multivitamin ayrıca vitamin A’nın bir öncüsü olan ve aynı zamanda bir antioksidan görevi gören beta-karoten içerir.⁵ Her bir vitamin ve mineralin spesifik miktarları sabit değildir ve hedeflenen tüketici grubuna (yaş, cinsiyet) veya spesifik beslenme gereksinimlerine (örneğin, nöral tüp defektlerini önlemek için daha yüksek folik asit içeren prenatal vitaminler) bağlı olarak önemli ölçüde değişebilir.¹ Örneğin, premenopozal kadınlar tipik olarak daha fazla demire ihtiyaç duyarken, yaşlı yetişkinler daha yüksek D vitamini ve B6 seviyelerine ihtiyaç duyabilirler.⁷ Bazı multivitamin formülasyonları, oksidatif stresi azaltmak için ek antioksidanlar sağlamak üzere tasarlanmıştır.⁵ Tablet ve kapsüllerin fiziksel boyut sınırlamaları nedeniyle, kalsiyum ve magnezyum gibi bazı mineraller genellikle önerilen günlük alım miktarının %100’ünde bulunmazlar.⁵ Üreticiler ayrıca, atletik performansı artırma, enerji seviyelerini yükseltme, kilo yönetimi, bağışıklığı güçlendirme veya göz sağlığını iyileştirme gibi belirli sağlık hedeflerini desteklemek için pazarlanan özel multivitaminler de üretmektedir. Bu ürünler, vitamin ve minerallere ek olarak bitkisel özler, probiyotikler veya diğer vitamin/mineral olmayan bileşenler içerebilir.¹

Multivitamin piyasası çeşitli ürünler sunmaktadır. Temel, günde bir kez alınan multivitaminler yaygındır ve genellikle çoğu temel vitamin ve minerali önerilen günlük alım miktarlarına veya yeterli alım miktarlarına yakın seviyelerde içerirler.¹ Bazı multivitaminler, bazı vitamin ve minerallerin önerilen miktarlarından daha yüksek dozlarda formüle edilmiştir.¹ Bunlar, günde birden fazla hap alınmasını gerektiren paketler halinde gelebilir. Multivitamin piyasasının önemli bir kısmı yaşa ve cinsiyete göre farklılaşmıştır; çocuklar, erkekler, kadınlar ve yaşlılar için özel formülasyonlar mevcuttur.⁵ Örneğin, erkekler için multivitaminler daha az demir içerebilirken, yaşlılar için olanlar genellikle daha fazla D vitamini içerir.⁵ Prenatal vitaminler, hamileliğin artan beslenme ihtiyaçlarına göre uyarlanmış başka bir özel kategoriyi temsil eder.⁵ Ayrıca, diyabet (genellikle şekersiz ve kan şekeri yönetimine yardımcı besinler içerir) ⁸ veya böbrek hastalığı (elektrolit dengesizliklerini önlemek için ayarlanmış formülasyonlarla) ⁸ gibi belirli sağlık koşulları olan bireyler için tasarlanmış multivitaminler de bulunmaktadır.

Multivitaminlerin içeriği ve dozu markadan markaya önemli ölçüde değiştiğinden, tüketicilerin ne aldıklarını anlamak için ürün etiketlerini dikkatlice incelemeleri gerekmektedir. Standart bir formülün olmaması, tüm multivitaminlerin faydaları ve riskleri hakkında genellemeler yapmayı zorlaştırmaktadır. Bu nedenle, multivitaminlerin gerekliliği, her bir ürünün spesifik formülasyonuna ve bireyin beslenme gereksinimlerine göre değerlendirilmelidir.

Multivitamin Kullanımının Potansiyel Faydaları

Multivitamin kullanımı, özellikle belirli demografik gruplar ve sağlık koşulları olan bireyler için çeşitli potansiyel faydalar sunabilir.

Genel olarak sağlıklı ve dengeli beslenen yetişkinler için multivitaminlerin rutin kullanımının büyük kronik hastalıkları önlemede veya genel mortaliteyi azaltmada önemli bir faydası olduğuna dair güçlü bilimsel kanıtlar bulunmamaktadır.²² Ancak, yetersiz veya dengesiz beslenen bireyler için multivitaminler, beslenmedeki boşlukları doldurarak faydalı olabilir.⁹ Amerika Birleşik Devletleri’nde yetişkinlerin yaklaşık üçte birinin günlük olarak multivitamin kullandığı tahmin edilmektedir ve bunun temel nedeni genellikle yeterli besin alımını sağlamaktır.³¹ Multivitaminlerde yaygın olarak bulunan A vitamini, kalp, akciğer ve böbrekler gibi çeşitli organların sağlığını korumanın yanı sıra sağlıklı görme ve bağışıklık fonksiyonunu desteklemede önemli bir rol oynar.³¹ Güçlü kemiklerin korunması için gerekli olan kalsiyum ve D vitamini de multivitaminler aracılığıyla alınabilir. D vitamini özellikle kalsiyumun emilimine yardımcı olduğu için önemlidir.³¹ Bağışıklık sisteminin düzgün çalışması için A, B6, B12, C, D, E ve K vitaminleri ile folat, bakır, iyot, demir, magnezyum, selenyum ve çinko gibi çeşitli vitamin ve mineraller gereklidir ve multivitaminler bu temel besinleri sağlayarak bağışıklık sağlığını destekleyebilir.³¹ Ancak, bu besinlerde eksiklik olmayan bireylerde, multivitamin alımının enfeksiyonları önlemede önemli bir etkisi olması beklenmemektedir.³¹ Son araştırmalar, multivitamin takviyesinin özellikle yaşlı yetişkinlerde hafızayı geliştirme ve yaşa bağlı bilişsel gerilemeyi yavaşlatma potansiyeline sahip olduğunu göstermektedir.⁴ Ayrıca, düzenli multivitamin kullanımının katarakt ve yaşa bağlı makula dejenerasyonu (AMD) riskini azaltabileceğine dair bazı kanıtlar bulunmaktadır.⁸ Uzun süreli multivitamin kullanımının, özellikle 50 yaş ve üzeri erkeklerde kanser gelişim riskini hafifçe azaltabileceğine dair bir çalışmada bulgular elde edilmiştir.¹ Başka bir çalışmada ise üç yıldan uzun süre günlük multivitamin kullanan kadınlarda kalp hastalığından ölüm oranının daha düşük olduğu gözlemlenmiştir.³² Bununla birlikte, genel popülasyonda kalp hastalığı ve kanseri önlemede multivitaminlerin faydalarına ilişkin bilimsel kanıtlar hala çelişkilidir ve kesin değildir.³¹

Belirli demografik gruplar için multivitaminler daha belirgin faydalar sunabilir. Yaşlı yetişkinlerin vücutları, besinlerden özellikle B12 vitaminini emmede daha az verimli hale gelebilir ve bu nedenle takviye veya zenginleştirilmiş gıdalar yoluyla B12 alımı gerekebilir.⁴ Yaşlı yetişkinler ayrıca kemik sağlığını korumak ve osteoporozu önlemek için daha fazla kalsiyum ve D vitaminine ihtiyaç duyarlar.⁴ Multivitamin takviyesi, yaşlı yetişkinlerde hafızayı geliştirme ve bilişsel yaşlanmayı yavaşlatma potansiyeli göstermiştir.⁴ Ayrıca, yaşlılarda yalnızlık ve stres duygularını azaltmaya yardımcı olabilir.³⁴ Yaşlılarda yetersiz beslenme veya emilim bozukluğu risk faktörleri daha yaygındır.⁴⁰ Hamile kadınlar için prenatal multivitaminler, bebeğin beyin ve omurilik gelişiminde kritik öneme sahip nöral tüp defektlerini önlemek için yeterli folik asit alımını sağlamak amacıyla kadın hastalıkları ve doğum uzmanları tarafından şiddetle tavsiye edilir.⁴ Hamile kadınların ayrıca plasenta ve fetüsün gelişimi için ve annede anemi oluşumunu engellemek için artan demir ihtiyacı vardır.⁴ Kalsiyum ve D vitamini, bebeğin kemik ve dişlerinin düzgün gelişimi için hayati öneme sahiptir.⁴² Prenatal multivitaminler genellikle C vitamini, A vitamini, E vitamini, B vitaminleri, çinko, iyot ve bazen bebeğin beyin gelişimi için önemli olan bir omega-3 yağ asidi olan DHA gibi diğer faydalı vitamin ve mineralleri de içerir.⁴ Sağlıklı beslenen çoğu çocuk multivitaminlere ihtiyaç duymazken ⁴⁷, dengesiz beslenen, seçici yeme alışkanlıkları olan, bazı tıbbi durumları olan veya sık sık hastalanan çocuklar multivitamin takviyesinden fayda görebilirler.⁴⁸ D vitamini takviyesi, bazı bölgelerde 6 ay ile 5 yaş arasındaki tüm çocuklar için ve doğumdan itibaren emzirilen bebekler için kemik sağlığı ve bağışıklık fonksiyonunu desteklemek amacıyla genel olarak önerilmektedir.⁴ Çocuk multivitaminleri tipik olarak sağlıklı büyüme, gelişim ve bağışıklık fonksiyonunu destekleyen A, B kompleks, C, D, E vitaminleri, çinko, demir ve kalsiyum dahil olmak üzere çeşitli temel besinleri içerir.⁴⁹ Vegan diyet uygulayan (B12 vitamini eksikliği yaşayabilen), besin emilimini etkileyen kronik hastalıkları olan, laktoz intoleransı olan (kalsiyum ve D vitamini eksikliği yaşayabilen) veya yetersiz kilo alan çocuklar için multivitaminler gerekli olabilir.⁴⁸ Sporcuların vücutları genellikle daha fazla enerji harcadığı için beslenme ihtiyaçları artabilir, özellikle de özel veya kısıtlayıcı diyetler uyguluyorlarsa.⁵¹ Multivitaminler, özellikle yoğun programları ve terleme yoluyla kaybedilen elektrolit ve minerallerin yerine konması gerektiği düşünüldüğünde, sporcuların bu artan ihtiyaçlarını karşılamalarına ve potansiyel besin boşluklarını doldurmalarına yardımcı olabilir.⁵² Multivitaminlerde bulunan belirli vitaminler ve mineraller sporcular için özellikle faydalı olabilir: B vitaminleri enerji üretiminde önemli bir rol oynar; D vitamini kemik sağlığı için önemlidir; demir oksijen taşınması için gereklidir; ve antioksidanlar kas iyileşmesine yardımcı olabilir.⁵¹ Ancak, dengeli beslenen sporcuların genel popülasyondan daha fazla vitamin ihtiyacı olmayabileceği unutulmamalıdır.⁵⁴ Bir spor diyetisyeni ile görüşmek bireysel ihtiyaçların belirlenmesine yardımcı olabilir.⁵¹ Vejetaryen veya vegan diyet uygulayan bireyler, öncelikle hayvansal kaynaklı gıdalarda bulunan B12 vitamini başta olmak üzere bazı besin maddelerinde eksiklik riski daha yüksektir. Bu nedenle, yeterli B12 vitamini alımını sağlamak için multivitamin takviyesi genellikle önerilir.⁴ Bitkisel bazlı diyetler ayrıca kalsiyum, çinko, demir, D vitamini ve uzun zincirli omega-3 yağ asitleri bakımından da düşük olabilir. Vegan multivitaminler, bu potansiyel eksiklikleri gidermek için özel olarak formüle edilmiştir.³⁵ Bazı durumlarda, bitkisel bazlı diyetlerde yaygın olarak eksik olan belirli besin maddelerinin bireysel takviyesi, genel bir multivitamin kullanmaktan daha faydalı olabilir.⁵⁷ Diyabetli bireyler için özel olarak formüle edilmiş multivitaminler mevcuttur ve bu durumdaki kişilerin özel beslenme ihtiyaçlarını dikkate alarak temel besinleri sağlamaya yardımcı olabilir.⁸ Bunlar genellikle kan şekeri yönetimine yardımcı olabilecek krom ve alfa-lipoik asit gibi besinleri içerir. Kronik böbrek hastalığı olan hastaların vitamin ve mineral gereksinimleri değişebilir ve elektrolit dengesizliklerini önlemek için özel olarak formüle edilmiş böbrek vitaminlerine ihtiyaç duyabilirler.⁸ Crohn hastalığı olan bireylerde sindirim sistemindeki iltihaplanma nedeniyle besin emilimi bozulabilir. Yüksek emilimli multivitaminler, özellikle yağda çözünen vitaminlerin suda çözünen formlarını ve yeterli B12 vitamini içerenler faydalı olabilir.⁸ Çölyak hastalığı olan kişilerde de çeşitli besin maddelerinin emilimi bozulabilir. Bu eksiklikleri gidermeye yardımcı olmak için genellikle glütensiz multivitaminler önerilir, özellikle B vitaminleri, kalsiyum, magnezyum, demir ve çinko açısından.⁸ Kilo verme ameliyatı geçiren hastaların besin emilimi önemli ölçüde etkilenebilir ve bu nedenle genellikle ömür boyu, bazı vitamin ve minerallerin daha yüksek dozlarını içeren bariatrik cerrahiye özgü multivitamin takviyesi almaları gerekir.⁸ Kanser hastalarının multivitamin kullanımı, kanser tedavileriyle potansiyel etkileşimler ve bazı antioksidanların yüksek dozlarının kaçınılması gerektiği göz önünde bulundurularak, onkologlarıyla dikkatlice görüşülmelidir. Bazı spesifik vitaminler yan etkileri yönetmek veya eksiklikleri gidermek için önerilebilir.⁷⁴ Araştırmalar, D vitamini seviyeleri ile multipl skleroz (MS) riski ve ilerlemesi arasında potansiyel bir bağlantı olduğunu göstermektedir. D vitamini takviyesi, MS riskini ve seyrini potansiyel olarak değiştirmek için sıklıkla tartışılmaktadır.⁷⁹ B12 vitamini ve folat eksiklikleri anemiye neden olabilen yaygın durumlardır ve bu spesifik B vitaminleri ile takviye, tedavide hayati öneme sahiptir.⁸⁴ Kalsiyum ve D vitamini, kemik sağlığı için esastır ve özellikle yaşlı yetişkinler ve kırık riski yüksek olanlar için takviye sıklıkla önerilmektedir.⁹⁰ Sağlık uzmanları ayrıca yetersiz besin alımı olan, düşük kalorili diyet uygulayan veya belirli gıda gruplarından kaçınan (veganlar gibi) bireyler için multivitamin takviyesi önerebilirler.¹

Sonuç olarak, multivitaminlerin potansiyel faydaları en çok, artan beslenme gereksinimleri olan belirli demografik gruplar veya besin emilimini bozan veya besin ihtiyaçlarını artıran tıbbi durumları olan bireyler için belirgindir ve iyi desteklenmektedir. Bu, multivitaminlerin “gerekliliğinin” evrensel olmaktan ziyade genellikle duruma özgü olduğunu düşündürmektedir.

Multivitamin Kullanımının Olası Riskleri ve Yan Etkileri

Multivitamin kullanımının olası riskleri ve yan etkileri genellikle hafiftir, ancak bazı durumlarda dikkate alınması gereken önemli hususlar bulunmaktadır.

Çoğu insan multivitaminleri iyi tolere ederken, bazıları takviyeye uyum sağlarken kabızlık, ishal veya mide rahatsızlığı gibi hafif ve geçici yan etkiler yaşayabilir.⁹⁵ Daha az yaygın olarak bildirilen yan etkiler arasında baş ağrıları, burun kanamaları, uykusuzluk ve gut yer alır.⁹⁷ Nadir durumlarda, multivitaminlere karşı ciddi alerjik reaksiyonlar ortaya çıkabilir. Şiddetli alerjik reaksiyonların belirtileri arasında döküntü, kaşıntı veya şişlik (özellikle yüz, dil veya boğazda), şiddetli baş dönmesi ve nefes almada zorluk bulunur ve bu durum derhal tıbbi müdahale gerektirir.⁹⁵

Multivitamin kullanımının riskleri öncelikle bazı besin maddelerinin aşırı alımından kaynaklanan toksisite potansiyelinden kaynaklanmaktadır. Standart vitamin ve mineral tabletleri önerilen dozlarda alındığında genellikle güvenli kabul edilse de, bu dozların aşılması, özellikle belirli besin maddeleri için zararlı etkilere yol açabilir.⁹⁹ Yağda çözünen vitaminler (A, D, E ve K vitaminleri) vücudun yağ dokularında ve karaciğerinde depolanır ve yüksek alımlar zamanla toksik seviyelere ulaşabilir.⁷ Örneğin, aşırı A vitamini karaciğer sorunlarına neden olabilirken, çok fazla E vitamini kanın incelmesine yol açabilir.¹⁰⁰ Suda çözünen vitaminler (C vitamini ve B vitaminleri gibi) genellikle vücutta depolanmaz ve fazlası idrar yoluyla atılır, ancak çok yüksek dozlar yine de olumsuz etkilere neden olabilir.⁹⁷ Örneğin, üst sınırın önemli ölçüde üzerinde C vitamini alımı, kramplar, ishal, mide bulantısı ve kusma gibi gastrointestinal sorunlara ve ayrıca migrenlere neden olabilir.⁹⁷ Yüksek dozlarda niasin (B3 vitamini), karın ağrısı, yüksek tansiyon, görme sorunları ve karaciğer hasarına yol açabilir.⁹⁷ Uzun süreli olarak tolere edilebilir üst sınırın on katı üzerinde B6 vitamini alımı, cilt lezyonları, ışığa duyarlılık, mide ekşimesi ve nörolojik sorunlarla ilişkilendirilmiştir.⁹⁷

Multivitamin aşırı dozunun en önemli riskleri genellikle demir ve kalsiyum mineralleriyle ilişkilidir.⁹⁵ Demir içeren ürünlerin kazara aşırı dozda alınması, küçük çocuklarda ölümcül zehirlenmelerin önde gelen nedenidir.⁹⁵ Yetişkinlerde demir aşırı dozu kusma, ishal (kanlı veya koyu renkli olabilir), halsizlik ve ciddi vakalarda koma, düşük tansiyon, karaciğer yetmezliği, akciğer hasarı ve ölüm gibi sonuçlara yol açabilir.⁹⁹ Aşırı kalsiyum alımı böbrek fonksiyonlarını bozabilir, kan pH’ını yükseltebilir ve mide bulantısı, kusma, kafa karışıklığı, kaşıntı ve aşırı durumlarda kalp ritim bozukluklarına neden olabilir.⁹⁹ Aşırı D vitamini alımı kandaki kalsiyum seviyelerinin yükselmesine (hiperkalsemi) katkıda bulunabilir ⁹⁹, aşırı A vitamini ise mide bulantısı, kusma, baş dönmesi ve bulanık görmeye neden olabilir ve kronik yüksek alım daha ciddi sorunlara, örneğin kemik incelmesi ve karaciğer hasarına yol açabilir.⁹⁹ Hamile kadınlar, A vitamininin yüksek alımının doğum kusurları riskini artırabileceği için özellikle dikkatli olmalıdır.⁵ Sigara içenler ve eski sigara içenler, bazı çalışmalar yüksek beta-karoten alımını akciğer kanseri riskinin artmasıyla ilişkilendirdiğinden, yüksek miktarda beta-karoten veya A vitamini içeren multivitaminlerden kaçınmalıdır.⁹⁷ Multivitaminlerde bulunan bakır, magnezyum, çinko, iyot ve selenyum gibi bazı diğer minerallerin aşırı alımı da gastrointestinal rahatsızlık, kabızlık, ishal, mide bulantısı, kusma ve baş ağrıları dahil olmak üzere olumsuz etkilere neden olabilir.⁹⁷ Örneğin, çok fazla iyot tiroid sorunlarına neden olabilirken, aşırı selenyum sarımsak benzeri nefes, saç dökülmesi, kırılgan tırnaklar veya ağızda metalik bir tat ve çok yüksek seviyelerde ciddi nörolojik semptomlar, böbrek yetmezliği ve kalp sorunlarına yol açabilir.⁹⁷ Yüksek dozda folik asit (B9 vitamini) potansiyel olarak bağışıklık sistemini zayıflatabilir, nörolojik sorunlara neden olabilir ve ciddi bir B12 vitamini eksikliğini maskeleyerek teşhis ve tedaviyi geciktirebilir, bu da kalıcı sinir hasarına yol açabilir.⁹⁵ Multivitaminler ve ilaçlar arasında olası etkileşimlerin de farkında olmak önemlidir.⁹⁵ Örneğin, K vitamini varfarin gibi kan sulandırıcı ilaçların etkinliğini azaltabilir ve demir antasitler, bifosfonatlar, levodopa, tiroid ilaçları ve bazı antibiyotiklerle etkileşime girerek emilimlerini azaltabilir.⁹⁵ Aşırı alımla ilişkili riskleri önlemeye yardımcı olmak için, sağlık otoriteleri birçok vitamin ve mineral için Tolere Edilebilir Üst Alım Seviyeleri (UL’ler) belirlemiştir; bu seviyeler, olumsuz sağlık etkilerine neden olma olasılığı düşük olan maksimum günlük alımı temsil eder.⁹⁷ Tüketiciler, özellikle multivitaminleri zenginleştirilmiş gıdalarla birlikte alırken bu sınırlara dikkat etmelidir.

Sonuç olarak, multivitamin kullanımının riskleri öncelikle belirli besin maddelerinin aşırı alımından kaynaklanan toksisite potansiyelinden kaynaklanmaktadır ve bu da önerilen dozlara uyulmasının ve hem takviyelerden hem de diyetten alınan toplam besin alımının farkında olmanın önemini vurgulamaktadır. Çocuklarda demir aşırı dozunun artan riskleri ve sigara içenlerde yüksek beta-karoten alımının potansiyel zararı gibi belirli popülasyonlardaki spesifik riskler, bireysel risk faktörleri ve yaş grupları dikkate alınarak multivitamin formülasyonlarının seçilmesi gerektiğini göstermektedir.

Sağlık Profesyonellerinin Multivitaminlerin Gerekliliği Hakkındaki Görüşleri

Doktorların, beslenme uzmanlarının ve diğer sağlık profesyonellerinin multivitaminlerin genel popülasyon için gerekliliği konusundaki görüşleri çeşitlilik göstermektedir.¹¹³ Birçok uzman, meyveler, sebzeler, tam tahıllar, yağsız proteinler ve sağlıklı yağlar açısından zengin dengeli bir diyet tüketen çoğu sağlıklı bireyin tüm gerekli vitamin ve mineralleri gıdalarından alabileceğine ve rutin olarak multivitamin takviyelerine ihtiyaç duymadığına inanmaktadır.³⁵ Bazı sağlık uzmanları, sağlıklı yetişkinlerde kalp hastalığı ve kanser gibi kronik hastalıkların birincil önlenmesi için multivitaminlerin rutin kullanımını özellikle önermemekte, faydalarının güçlü kanıtlarının olmadığını ve bazı durumlarda zarar potansiyeli olduğunu belirtmektedirler.³⁷

Ancak, belgelenmiş besin eksiklikleri olan, düşük kalorili veya oldukça kısıtlayıcı diyetler (örneğin, veganlar) uygulayan, besin emilimini bozan tıbbi durumları olan veya vücudu belirli vitamin ve minerallerden yoksun bırakabilen ilaçlar kullanan bireyler için multivitaminlerin faydalı olabileceği konusunda bir fikir birliği bulunmaktadır.⁴ Nöral tüp defektlerini önlemek için folik asit içeren prenatal vitaminlerin, doğurganlık çağındaki ve hamile kadınlar için önemi ve yaygın olarak önerilmesi de dikkat çekicidir.³⁷ Bazı sağlık profesyonelleri, kusursuz olmayan diyetleri olan bireyler için multivitaminleri küçük beslenme boşluklarını doldurmaya yardımcı olabilecek bir tür “beslenme sigortası” olarak görmektedirler ve bu da bir miktar güvence sağlamaktadır.⁴ Takviye endüstrisindeki katı düzenlemelerin olmaması ve bunun sonucunda ortaya çıkabilecek ürün kalitesindeki değişkenlik, yanlış etiketleme ve yanıltıcı iddialar konusundaki endişeler de sağlık profesyonelleri tarafından dile getirilmektedir.¹¹³ Uzmanların ezici çoğunluğu, besinleri elde etmenin birincil yolu olarak meyveler, sebzeler ve tam tahıllar açısından zengin sağlıklı ve dengeli bir diyeti önermektedir.³⁵ Belirli bir vitamin veya mineral eksikliğinden şüpheleniliyorsa, sağlık profesyonelleri genellikle eksikliği doğrulamak için test yapılmasını ve ardından geniş spektrumlu bir multivitamin yerine eksik olan spesifik besin maddesi ile takviye yapılmasını tavsiye etmektedirler; çünkü multivitaminler gereksiz veya aşırı miktarda başka besin maddesi içerebilir.¹ Bazı araştırmacılar, yaşlı yetişkinlerde bilişsel fonksiyonlar üzerindeki potansiyel faydalarına dair ortaya çıkan verilerle ilgilenmekle birlikte, genel bir öneri için henüz yeterince ikna edici bulmamaktadırlar.¹¹⁴ Amerika Birleşik Devletleri Önleyici Hizmetler Görev Gücü (USPSTF), çok sayıda çalışmayı inceledikten sonra, sağlıklı bireylerde kanser veya kalp hastalığını önlemek için multivitaminlerin veya herhangi bir besin takviyesinin kullanımının riskleri ve faydaları dengesini değerlendirmek için şu anda yetersiz kanıt olduğu sonucuna varmıştır.³⁰

Sonuç olarak, sağlık profesyonellerinin genel görüşü, gerekli besin maddelerini almanın birincil yolunun sağlıklı bir diyet olduğu yönündedir. Multivitaminler, diyet alımı yetersiz olduğunda veya hamilelik veya emilim sorunları gibi belirli yaşam evreleri veya sağlık koşulları nedeniyle özel ihtiyaçlar ortaya çıktığında takviye olarak ve potansiyel olarak faydalı olarak kabul edilmektedir. Sağlık profesyonelleri, takviye endüstrisindeki sınırlı düzenleyici gözetim konusundaki endişelerini dile getirmekte ve hastaların takviye kullanımını bir sağlık uzmanıyla görüşmelerini önermektedirler. Bu, güvenliği sağlamaya, ilaçlarla olası etkileşimlerden kaçınmaya ve saygın üreticilerden kalite standartlarına uyan ürünlerin seçilmesine yardımcı olur.

Multivitaminlerin Faydalarını veya Zararlarını Destekleyen veya Çürüten Bilimsel Çalışmaları ve Araştırmaları İnceleyin

Multivitamin kullanımının faydalarını ve zararlarını destekleyen veya çürüten bilimsel çalışmalar ve araştırmalar oldukça çeşitlidir ve bazen çelişkili sonuçlar vermektedir.

2024 yılında JAMA Network Open’da yayınlanan ve 20 yılı aşkın bir süre boyunca yaklaşık 400.000 sağlıklı ABD’li yetişkini takip eden kapsamlı bir analiz, düzenli günlük multivitamin kullanımı ile kardiyovasküler hastalık ve kanser dahil olmak üzere herhangi bir nedenden ölüm riskinde düşüş arasında anlamlı bir ilişki bulmamıştır.²² İlginç bir şekilde, ilk analizde günlük multivitamin kullanıcılarında multivitamin kullanmayanlara kıyasla ölüm riskinde hafif bir artış bile gözlemlenmiş, ancak bu bulgu takip süresinin ilerleyen aşamalarında tutarlı olmamıştır.²⁵ 2012 yılında yapılan randomize kontrollü çalışmaların bir meta-analizi de, bağımsız yaşayan yetişkinlerde multivitamin-multimineral tedavisinin tüm nedenlere bağlı mortalite üzerinde anlamlı bir etkisi olmadığı sonucuna varmıştır.²⁸ Bununla birlikte, birincil önleme çalışmalarında mortalitede azalma eğilimi gözlemlenmiş, ancak bu istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır.²⁸ 2006 yılından kalma daha eski bir sistematik inceleme, kanser ve kronik hastalıkların birincil önlenmesinde multivitamin ve mineral takviyelerinin etkinliğini ve güvenliğini değerlendirmiş ve faydalarının varlığını veya yokluğunu kesin olarak kanıtlamak için yetersiz kanıt olduğu sonucuna varmıştır.²⁷ Amerika Birleşik Devletleri Önleyici Hizmetler Görev Gücü (USPSTF), 2022 tarihli tavsiye kararında, sağlıklı, hamile olmayan yetişkinlerde kardiyovasküler hastalık veya kanserin önlenmesi için multivitamin takviyelerinin kullanımının faydaları ve zararları dengesini değerlendirmek için mevcut kanıtların yetersiz olduğu sonucuna varmıştır.³⁰ Iowa Kadın Sağlığı Çalışması gibi bazı eski araştırmalar, multivitamin kullanan 55 yaş üstü kadınlarda kullanmayanlara göre daha yüksek ölüm riski olabileceğini düşündürmüştür. Ancak, bu çalışma, kadınların ciddi hastalıkların başlangıcından önce mi yoksa sonra mı vitamin almaya başladıkları konusunda sınırlamalara sahipti ve bu da sonuçları etkilemiş olabilir.³⁷

Belirli sağlık sonuçlarına ilişkin çalışmalar da benzer şekilde karmaşık bir tablo çizmektedir. Multivitamin/mineral takviyesinin kardiyovasküler hastalık sonuçları ile ilişkisini inceleyen bir sistematik inceleme ve meta-analiz, genel popülasyonda birincil önleme için rutin kullanımının faydası olmadığı sonucuna varmıştır.²⁶ USPSTF ayrıca bu amaçla E vitamini takviyelerine karşı tavsiyede bulunmakta ve KDH önlenmesi için multivitamin kullanımını destekleyecek yetersiz kanıt olduğunu belirtmektedir.³⁰ Multivitaminlerin kanser riski üzerindeki etkisi konusundaki kanıtlar da karışıktır. Physicians’ Health Study II gibi bazı çalışmalar, uzun süreli günlük multivitamin kullanımının erkeklerde toplam kanser riskinde hafif bir azalmaya yol açabileceğini düşündürmektedir.³⁵ Ancak, diğer araştırmalar genel kanser riski üzerinde anlamlı bir etki göstermemekte, hatta hem erkeklerde hem de kadınlarda belirli kanser türlerinin riskinde artış olabileceğini düşündürmektedir.³² Bilişsel fonksiyonlar üzerine yapılan birkaç küçük çalışma ve bir meta-analiz, multivitaminlerin yaşlı yetişkinlerde anlık serbest hatırlama belleğini iyileştirebileceğini düşündürmektedir.³² Daha yakın tarihli bulgular, COcoa Supplement and Multivitamin Outcomes Study (COSMOS) ve meta-analizinden elde edilen sonuçlar, yaşlı yetişkinlerde epizodik bellek ve genel bilişsel fonksiyonlar için daha güçlü faydalar göstermekte ve günlük multivitamin alımının bilişsel yaşlanmayı yavaşlatabileceğini düşündürmektedir.³³ Yaşa Bağlı Göz Hastalığı Çalışması (AREDS), yüksek risk altındaki bireylerde ileri yaşa bağlı makula dejenerasyonunun (AMD) ilerlemesini belirli bir yüksek doz C vitamini, E vitamini, beta-karoten, çinko ve bakır kombinasyonunun yavaşlatabileceğini göstermiştir.¹ Sonraki araştırmalar, beta-karotenin bu etkili formülasyonun gerekli bir bileşeni olmayabileceğini düşündürmektedir.¹ Ayrıca, uzun süreli multivitamin kullanımının belirli katarakt türlerinin gelişme riskini azaltabileceğine dair bazı kanıtlar bulunmaktadır.⁸ Yaşlı bireylerde enfeksiyonları önlemede multivitamin ve mineral takviyelerinin rutin kullanımına ilişkin kanıtları inceleyen bir sistematik inceleme ve meta-analiz, kanıtların zayıf ve çelişkili olduğu sonucuna varmıştır.¹²⁰ Bazı çalışmalar enfeksiyonla geçirilen gün sayısında azalma gösterirken, genel enfeksiyon oranı üzerindeki azalma istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır.¹²⁰

Mortalite üzerine yapılan çoklu meta-analizler genellikle sağlıklı yetişkinlerde multivitamin kullanımının anlamlı bir etkisi olmadığını göstermektedir.²² Kardiyovasküler hastalık üzerine yapılan sistematik incelemeler ve meta-analizler, genel popülasyonda önleme için rutin multivitamin kullanımını desteklememektedir.²⁶ Bilişsel fonksiyonlar üzerine yapılan meta-analizler, yaşlı yetişkinlerde hafıza için bazı faydalar göstermektedir.³³

Sonuç olarak, bilimsel araştırmalar genel olarak sağlıklı ve dengeli beslenen yetişkinlerde rutin multivitamin kullanımının büyük kronik hastalıkları önlemede veya genel mortaliteyi azaltmada önemli bir faydası olduğuna dair güçlü kanıtlar sunmamaktadır. Ancak, belirli popülasyonlarda, örneğin yaşlılarda bilişsel fonksiyonlar ve yaşa bağlı göz hastalıkları gibi spesifik sonuçlar için potansiyel faydalar ortaya çıkmaktadır. Kanser riski ve enfeksiyonların önlenmesi gibi diğer sonuçlar için kanıtlar karışıktır ve daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.

Yeterli Vitamin ve Mineral Alımını Sağlamanın Alternatif Yolları: Dengeli Beslenme

Yeterli vitamin ve mineral alımını sağlamanın temel yolu, tüm ana besin gruplarından uygun oranlarda çeşitli yiyecekleri içeren sağlıklı ve dengeli bir beslenme düzeni benimsemektir.¹²² Bu yaklaşım, vücuda temel besin maddelerinin yanı sıra lif ve fitokimyasallar gibi diğer faydalı bileşikleri de sağlar. Birleşik Krallık’ın Eatwell Rehberi gibi beslenme kılavuzları, öğünlerin yüksek lifli nişastalı gıdalara dayandırılmasını, günde en az beş porsiyon çeşitli meyve ve sebze tüketilmesini, süt veya süt ürünleri alternatiflerinin dahil edilmesini, baklagiller, kuruyemişler, balık, yumurta, et ve diğer protein kaynaklarının tüketilmesini ve doymamış yağların tercih edilmesini önermektedir.¹²³ Gerçekten dengeli bir diyet karbonhidratlar (tercihen tam tahıllar), proteinler (çeşitli kaynaklardan), sağlıklı yağlar, tam bir vitamin ve mineral yelpazesi, sindirim sağlığı için yeterli lif ve vücut fonksiyonları için bol miktarda su içermelidir.¹²⁶ Doymuş yağ, ilave şeker ve sodyum içeriği düşükken vitamin, mineral ve diğer sağlığı destekleyici besinler açısından zengin olan besin yoğunluğu yüksek gıdalara odaklanmak, aşırı kalori almadan besin alımını en üst düzeye çıkarmanın anahtarıdır.¹²⁸ Farklı renklerde çeşitli meyve ve sebzeleri diyete dahil etmek, farklı besin profillerini yansıttığı için geniş bir vitamin, mineral ve antioksidan yelpazesi almanın kolay bir yoludur.¹²⁴ Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022, tahıllar, sebzeler, meyveler, süt ürünleri ve et/yumurta/baklagiller gibi beş ana besin grubundan çeşitli yiyeceklerin tüketilmesinin önemini vurgulayan ve kültürel açıdan uygun beslenme önerileri sunmaktadır. Ayrıca zeytinyağı gibi sağlıklı yağların ve yeterli su alımının önemini de vurgulamaktadır.¹³⁰ “Sağlıklı Yemek Tabağı” modeli, dengeli öğünlerin nasıl oluşturulacağına dair görsel bir rehber olarak kullanılmaktadır.¹³³ Sağlıklı beslenme için genel ipuçları arasında öğünlerin yüksek lifli nişastalı karbonhidratlara dayandırılması, bol miktarda meyve ve sebze tüketilmesi, diyete balık eklenmesi, doymuş yağ, kolesterol ve ilave şeker alımının sınırlandırılması ve gün boyunca yeterli sıvı alımının sağlanması yer alır.¹²⁷ İyi yapılandırılmış bir sağlıklı beslenme planı tipik olarak sebzeleri, meyveleri, tam tahılları, yağsız proteinleri ve az yağlı süt ürünlerini vurgularken, sağlıksız yağları, sodyumu ve ilave şekerleri sınırlar ve bireysel kalori ihtiyaçlarını karşılamak için porsiyon kontrolünü vurgular.¹⁴¹

Sonuç olarak, sağlık ve beslenme uzmanları, yeterli vitamin, mineral ve diğer temel besin maddelerini almanın birincil ve tercih edilen yolunun dengeli ve çeşitli bir beslenme düzeni olduğunu vurgulamaktadır. Tam gıdalar, sağlığı desteklemek için sinerjik olarak çalışan karmaşık bir besin maddesi matrisi sunar ve bu da izole takviyelerle tam olarak taklit edilemez. Multivitaminler beslenmeye yardımcı olsa da, sağlıklı yeme alışkanlıklarının temel rolünün yerini almamalıdır.

Multivitaminlerin Belirli Sağlık Koşulları Olan Kişiler İçin Ne Zaman Önerildiği

Önceki bölümlerde belirtildiği gibi, multivitaminler veya belirli vitamin/mineral takviyeleri, belirli sağlık koşulları olan bireyler için spesifik beslenme ihtiyaçlarını veya eksikliklerini gidermek amacıyla sıklıkla önerilmektedir. Bu koşullar şunları içerir:

• Hamilelik: Fetal gelişimi desteklemek ve nöral tüp defektlerini önlemek için prenatal vitaminler gereklidir.⁴²
• Belgelenmiş Besin Eksiklikleri: Kan testleri belirli bir vitamin veya mineralde (örneğin, B12 vitamini, D vitamini, demir) eksiklik olduğunu doğruladığında, hedefe yönelik takviye genellikle gereklidir ve genel bir multivitamin kullanmaktan daha etkili olabilir.³²
• Yaşa Bağlı Makula Dejenerasyonu (AMD): Belirli bir yüksek doz C vitamini, E vitamini, beta-karoten (veya daha yeni formülasyonlarda lutein ve zeaksantin), çinko ve bakır kombinasyonu, ileri AMD’nin ilerlemesini yavaşlatabilir.¹
• Malabsorpsiyon Sendromları: Crohn hastalığı, çölyak hastalığı ve kısa bağırsak sendromu gibi durumlar, vücudun gıdalardan besinleri emme yeteneğini bozabilir ve bu da genellikle yüksek emilimli veya özel multivitaminlerle takviye gerektirir.⁵⁸
• Bariatrik Cerrahi Sonrası: Kilo verme ameliyatı besin emilimini önemli ölçüde etkileyebilir ve bu nedenle hastaların genellikle ömür boyu, belirli vitamin ve minerallerin daha yüksek dozlarını içeren bariatrik cerrahiye özgü multivitaminler kullanmaları gerekir.⁶⁹
• Kronik Böbrek Hastalığı: Böbrek hastalığı olan bireylerin benzersiz vitamin ve mineral gereksinimlerini yönetmek ve elektrolit dengesizliklerini önlemek için özel olarak formüle edilmiş böbrek vitaminlerine ihtiyaçları olabilir.¹⁵
• Osteoporoz: Özellikle yaşlı yetişkinlerde ve kırık riski yüksek olanlarda kemik sağlığını desteklemek ve kırık riskini azaltmak için kalsiyum ve D vitamini takviyesi yaygın bir öneridir.⁹⁰
• Sıkı Vejetaryen veya Vegan Diyetler: Bu diyetlerde özellikle B12 vitamini olmak üzere bazı besin maddeleri genellikle eksiktir ve bu da takviyeyi gerekli kılar.³²

Sağlık uzmanları ayrıca çok kısıtlayıcı diyetler uygulayan, iştahsızlığı olan veya belirli gıda gruplarından kaçınan (örneğin, veganlar) bireyler gibi, artan besin ihtiyacı veya zayıf emilim yaşayan kişiler için de multivitamin takviyesi önerebilirler.¹

Sonuç olarak, belirli sağlık koşulları olan bireyler için multivitaminlerin veya spesifik vitamin/mineral takviyelerinin önerilmesi, bu durumlarda takviyelerin genellikle iyi tanımlanmış ve kanıta dayalı bir gereklilik olduğunu göstermektedir. Bu öneriler, durumun veya tedavisinin neden olduğu spesifik fizyolojik ihtiyaçları veya eksiklikleri ele almaktadır.

Multivitaminlerin Düzenlenmesi ve Kalitesi Hakkında Bilgi Edinin

Amerika Birleşik Devletleri’nde, multivitaminler de dahil olmak üzere besin takviyelerinin düzenlenmesi, Gıda ve İlaç İdaresi’nin (FDA) sorumluluğundadır, ancak bunlar ilaç değil, gıda kategorisinde düzenlenir.¹¹⁸ Bu, reçeteli ve reçetesiz satılan ilaçlar için gerekli olan aynı titiz, piyasa öncesi güvenlik ve etkinlik inceleme sürecinden geçmedikleri anlamına gelir.¹¹⁸ Besin takviyelerinin güvenliğini ve doğru etiketlenmesini sağlama sorumluluğu öncelikle üreticilere ve distribütörlere aittir.¹⁴² FDA’nın takviyeleri düzenlemedeki rolü büyük ölçüde ürünler piyasaya sürüldükten sonra başlar. Ajans, güvensiz olabilecek veya yanlış veya yanıltıcı iddialarda bulunan ürünleri izler ve bu tür ürünlere karşı harekete geçme yetkisine sahiptir.¹¹⁸ 1994 tarihli Besin Takviyeleri Sağlık ve Eğitim Yasası (DSHEA), besin takviyelerinin düzenlenmesi için yasal çerçeveyi sağlar ve bunları bir gıda kategorisi olarak tanımlar ve FDA’nın bu ürünler üzerindeki yetkisini özetler.¹⁴² FDA, besin takviyesi üreticilerinin uyması gereken İyi Üretim Uygulamaları (GMP’ler) oluşturmuştur. Bu uygulamalar, ürünlerin kimliğini, saflığını, gücünü ve bileşimini sağlamayı amaçlar.¹⁴⁸ Ancak, GMP’lere uyum her zaman sıkı bir şekilde uygulanmaz ve FDA GMP sertifikaları vermez.¹⁵⁰ Multivitaminlerin neyi oluşturduğuna veya hangi spesifik besin maddelerini ve miktarlarını içermesi gerektiğine dair standart veya düzenleyici bir tanım bulunmadığını not etmek önemlidir.⁴ Standart bir tanımın olmaması, tüketicilerin kullanımına sunulan multivitamin ürünlerindeki geniş çeşitliliğe katkıda bulunur.

Sınırlı piyasa öncesi düzenleyici gözetim göz önüne alındığında, tüketicilerin kaliteli besin takviyelerini belirlemelerine yardımcı olmak için çeşitli bağımsız üçüncü taraf kuruluşlar sertifikasyon programları oluşturmuştur.⁷ Bu programlar, ürünleri içerik doğruluğu, saflık ve zararlı kontaminantların yokluğu dahil olmak üzere çeşitli faktörlere göre test eder. USP (Amerika Birleşik Devletleri Farmakope Konvansiyonu) Verified Mark, bir besin takviyesinin belirli kriterleri karşıladığını gösteren yaygın olarak tanınan bir kalite işaretidir. Bu işareti kazanmak için ürünler, etikette listelenen bileşenleri beyan edilen güçte ve miktarlarda içermeli, zararlı seviyelerde belirtilen kontaminantları içermemeli, belirli bir süre içinde vücutta parçalanıp salınmalıdır ve FDA GMP’lerine göre üretilmiş olmalıdır.⁷ NSF International, besin takviyeleri için sertifikasyon sunan bir başka saygın kuruluştur. Programları, ürün içeriğini ve etiket doğruluğunu doğrular, saflık ve kontaminantları izler, üretim sürecini denetler ve sürekli uyumu sağlamak için devam eden gözetim yürütür. NSF, besin ve beslenme takviyeleri için ulusal bir standart olan NSF/ANSI 173’e göre ürünleri sertifikalandırır ve ayrıca sporcular için tasarlanmış ürünler için yasaklı maddeleri tarayan NSF Certified for Sport’u sunar.⁷ ConsumerLab.com, takviyeleri kendi başına test eden ve saflık, aktif bileşen içeriği ve tutarlılık için kalite standartlarını karşılayan ürünlere onay mührü veren üçüncü bağımsız bir gruptur. Test sonuçlarını web sitelerinde yayınlarlar.⁷ GMP sertifikası bir üreticinin iyi uygulamalara uyduğunu gösterirken, ürün kalitesini veya güvenliğini garanti etmez. Tüketiciler, GMP uyumluluğu tüm takviye üreticileri için temel bir gereklilik olduğunun ve NSF gibi kuruluşlardan alınan üçüncü taraf GMP sertifikalarının ek bir güvence düzeyi sunabileceğinin farkında olmalıdır. Ancak, nihai ürünün içeriği ve saflığına dair daha doğrudan güvence için USP Verified gibi ürüne özel kalite işaretlerine de bakmak önemlidir. Tüketicilere genellikle USP, NSF veya ConsumerLab.com gibi kuruluşların kalite işaretlerini taşıyan ürünleri tercih etmeleri tavsiye edilir, çünkü bunlar ürünün içeriği ve saflığı konusunda ek bir güvence düzeyi sunar.⁷

Sonuç olarak, besin takviyelerinin piyasa öncesi düzenlemesinin sınırlı olması göz önüne alındığında, tüketiciler saygın kuruluşlardan üçüncü taraf testlerinden geçmiş ve kalite işaretleri taşıyan multivitamin markalarını seçmeye öncelik vermelidir. Bu sertifikalar, ürünün iddia ettiğini içerdiğine ve zararlı kontaminantlardan arındırılmış olduğuna dair daha yüksek bir güven düzeyi sunar.

Sonuç: Kanıtların Sentezi ve Öneriler

Sonuç olarak, multivitamin kullanımının gerekliliği basit bir evet ya da hayır sorusu değildir. Dengeli beslenen genel sağlıklı yetişkin popülasyonu için, bilimsel kanıtlar büyük kronik hastalıkların önlenmesi veya mortalitenin azaltılması için rutin multivitamin takviyesini güçlü bir şekilde desteklememektedir. Bu bireyler için birincil odak noktası, besin açısından zengin bir diyetle sağlıklı bir yaşam tarzı sürdürmek olmalıdır.

Ancak, multivitaminler önemli faydalar sağlayabilir ve artan beslenme ihtiyaçları veya bozulmuş besin emilimi olan belirli demografik gruplar ve belirli sağlık koşulları olan bireyler için gerekli olarak kabul edilebilir. Bu gruplar arasında hamile kadınlar, yaşlı yetişkinler, yetersiz beslenen çocuklar, yüksek enerji talepleri olan sporcular, vejetaryenler ve veganlar ile diyabet, böbrek hastalığı, Crohn hastalığı, çölyak hastalığı gibi durumları olanlar ve bariatrik cerrahi geçirmiş olanlar yer alır. Bu durumlarda, özel multivitamin formülasyonları veya spesifik vitamin ve mineral takviyeleri eksiklikleri önlemede ve genel sağlığı desteklemede önemli bir rol oynayabilir.

Bazı vitamin ve minerallerin aşırı alımıyla ilişkili potansiyel riskler göz önüne alındığında, multivitamin kullanımını düşünen bireylerin sağlık uzmanlarına danışmaları önemlidir. Bir doktor veya kayıtlı diyetisyen, diyet, yaşam tarzı, yaş, cinsiyet ve sağlık durumuna göre bireysel beslenme ihtiyaçlarını değerlendirebilir ve takviyenin türü, dozu ve gerekliliği konusunda kişiselleştirilmiş önerilerde bulunabilir.

Multivitamin seçerken, tüketiciler seçici olmalı ve saygın üreticilerden, üçüncü taraf testlerinden geçmiş ve USP veya NSF International gibi kuruluşlardan kalite işaretleri taşıyan ürünlere öncelik vermelidir. Bu sertifikalar, ürünün içerik doğruluğu, saflığı ve üretim kalitesi konusunda daha yüksek bir güvence düzeyi sunar.

Son olarak, ürün etiketlerindeki önerilen dozlara uymak ve aşırı alımın potansiyel risklerinden ve olumsuz sağlık etkilerinden kaçınmak için diyet ve takviyeler dahil olmak üzere tüm kaynaklardan alınan vitamin ve minerallerin toplam alımına dikkat etmek çok önemlidir. Multivitaminler sağlıklı bir diyetin yerine değil, onu tamamlayıcı bir unsur olarak görülmelidir.

Wellopedi’de paylaşılan tüm içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye olarak kabul edilmemelidir. Sağlığınızla ilgili herhangi bir karar vermeden önce mutlaka bir doktora veya sağlık uzmanına danışın. Burada yer alan bilgiler, bireysel sağlık durumunuzu değerlendirmek için yeterli değildir ve doktorunuzun tavsiyesinin yerini almaz. Herhangi bir egzersiz programına, beslenme planına veya takviye edici gıda kullanımına başlamadan önce doktorunuza danışmanız önemlidir. Wellopedi, içeriklerde yer alan bilgilerin kullanımından kaynaklanan herhangi bir sorumluluk kabul etmez.

Alıntılanan çalışmalar

1. Multivitamin/mineral Supplements – Consumer, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://ods.od.nih.gov/factsheets/MVMS-Consumer/
2. http://www.cancer.gov, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-drug/def/multivitamin#:~:text=A%20dietary%20supplement%20containing%20all,readily%20available%20in%20the%20diet.
3. Definition of multivitamin – NCI Drug Dictionary, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-drug/def/multivitamin
4. Multivitamin/mineral Supplements – Health Professional Fact Sheet, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://ods.od.nih.gov/factsheets/MVMS-HealthProfessional/
5. Multivitamin – Wikipedia, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Multivitamin
6. What should your multivitamin contain? | Center for Science in the …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cspinet.org/article/what-should-your-multivitamin-contain
7. 5 signs you’ve chosen the right multivitamin | Diet and Nutrition, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://utswmed.org/medblog/multivitamins-supplements/
8. How to Choose a Multivitamin – WebMD, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.webmd.com/diet/how-to-choose-a-multivitamin
9. Multivitamins: benefits & risks for health | Eufic, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.eufic.org/en/vitamins-and-minerals/article/multivitamins-benefits-risks-for-health
10. Multivitamin For Diabetics – Amazon.com, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.amazon.com/multivitamin-diabetics/s?k=multivitamin+for+diabetics
11. Multivitamins Diabetics – Walmart, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.walmart.com/c/kp/multivitamins-diabetics
12. Alive!® Diabetic Multivitamin | Nature’s Way®, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://naturesway.com/products/alive-diabetic-multivitamin
13. Diabetes : Vitamins & Supplements – Target, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.target.com/c/vitamins-supplements-health/diabetes/-/N-5xu07Z55e13
14. Daily Diabetes Health Pack | Support for Diabetes – Nature Made, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.naturemade.com/products/nature-made-diabetes-health-pack
15. http://www.davita.com, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.davita.com/diet-nutrition/articles/basics/the-abcs-of-vitamins-for-kidney-patients#:~:text=People%20with%20CKD%20have%20greater,small%20dose%20of%20vitamin%20C.
16. Nutrition: The ABCs of vitamins for kidney patients, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.kidneydoctornj.com/Kidney-Disease-Education/Nutrition/The-ABCs-of-vitamins-for-kidney-patients
17. Best Vitamins for People Dealing with Chronic Kidney Disease – PRINE Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://prinehealth.com/blog/which-vitamins-are-best-for-people-dealing-with-kidney-disease/
18. 4 of the Best Vitamins for Kidney Health | KHC, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://khccares.com/blog/4-of-the-best-vitamins-for-kidney-health/
19. Vitamins and Minerals in Chronic Kidney Disease, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.kidney.org/kidney-topics/vitamins-and-minerals-chronic-kidney-disease
20. ProRenal+D Kidney Health Multivitamin Tablets, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://myprorenal.com/products/multivitamin-tablets
21. The ABCs of Vitamins for Kidney Patients – DaVita, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.davita.com/diet-nutrition/articles/basics/the-abcs-of-vitamins-for-kidney-patients
22. Daily Multivitamin Not Associated with Lower Risk of Death – NCI, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://dceg.cancer.gov/news-events/news/2024/multivitamins-risk-of-death
23. Taking a daily multivitamin does not help you live longer, study finds …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cbsnews.com/news/daily-multivitamin-live-longer-risk-of-death-study/
24. For healthy adults, taking multivitamins daily is not associated with a …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nih.gov/news-events/news-releases/healthy-adults-taking-multivitamins-daily-not-associated-lower-risk-death
25. Daily multivitamins may not promote longevity, study finds – Medical News Today, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.medicalnewstoday.com/articles/multivitamins-may-not-help-you-live-longer
26. Association of Multivitamin and Mineral Supplementation and Risk …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/circoutcomes.117.004224
27. The Efficacy and Safety of Multivitamin and Mineral Supplement Use …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.acpjournals.org/doi/10.7326/0003-4819-145-5-200609050-00135
28. Multivitamin-multimineral supplementation and mortality: A meta …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.researchgate.net/publication/233958778_Multivitamin-multimineral_supplementation_and_mortality_A_meta-analysis_of_randomized_controlled_trials
29. Daily multivitamins intake has no longevity benefit – Science Media Centre España, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://sciencemediacentre.es/en/daily-multivitamin-intake-has-no-longevity-benefit
30. Recommendation: Vitamin, Mineral, and Multivitamin …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/vitamin-supplementation-to-prevent-cvd-and-cancer-preventive-medication
31. Multivitamins: Health Benefits, Nutrients per Serving, How to Take …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.webmd.com/diet/health-benefits-of-multivitamins
32. Are Multivitamins Actually Good for You? – GoodRx, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.goodrx.com/well-being/supplements-herbs/are-multivitamins-good-for-you
33. Third Major Study Finds Evidence that Daily Multivitamin …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.massgeneralbrigham.org/en/about/newsroom/press-releases/multivitamins-improve-memory-and-slow-cognitive-aging
34. What are the potential benefits of taking multivitamins for specific populations? – Consensus, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://consensus.app/results/?q=What%20are%20the%20potential%20benefits%20of%20taking%20multivitamins%20for%20specific%20populations?&pro=on
35. Do Multivitamins Work? The Surprising Truth – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/nutrition/do-multivitamins-work
36. 16 Best Vitamins for Older Adults: Energy, Immune Health, and More …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.goodrx.com/health-topic/senior-health/best-vitamins-older-adults
37. Should I Take a Daily Multivitamin? – The Nutrition Source, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/multivitamin/
38. Do you need a multivitamin? What many people get wrong, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cspinet.org/article/do-you-need-multivitamin-what-many-people-get-wrong
39. Essential Vitamins and Minerals for Seniors | McLaren Health Plan …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.mclarenhealthplan.org/mclaren-health-plan/news/essential-vitamins-and-minerals-for-seniors-5282
40. Should everyone over age 75 take a multivitamin? – Cleveland Clinic Journal of Medicine, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.ccjm.org/content/ccjom/67/3/155.full.pdf
41. Ask the Doctors – Should I take a multivitamin, just to be safe …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.uclahealth.org/news/article/ask-the-doctors-should-i-take-a-multivitamin-just-to-be-safe
42. Prenatal vitamins: Why they matter, how to choose – Mayo Clinic, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/pregnancy-week-by-week/in-depth/prenatal-vitamins/art-20046945
43. Prenatal Vitamins: Importance, Deficiency & Essentials, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://my.clevelandclinic.org/health/drugs/9754-pregnancy-prenatal-vitamins
44. Is There Really Any Benefit to Multivitamins? – Johns Hopkins Medicine, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/is-there-really-any-benefit-to-multivitamins
45. Prenatal Vitamins and Pregnancy – WebMD, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.webmd.com/baby/prenatal-vitamins
46. Multivitamin Use in Pregnant and Nonpregnant Women: Results from the Behavioral Risk Factor Surveillance System, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2663874/
47. Multivitamins: Do young children need them? – Mayo Clinic, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/nutrition-and-healthy-eating/expert-answers/multivitamins/faq-20058310
48. Vitamins for Kids: What Do Children Need?, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://health.clevelandclinic.org/multivitamin-for-kids
49. The ABCs of Children’s Multivitamins: A Comprehensive Guide to …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.bonchabio.com/blog/multivitamins
50. Vitamins for children – NHS, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nhs.uk/conditions/baby/weaning-and-feeding/vitamins-for-children/
51. Vitamin for Athletes: How to Know What’s Best for You – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/health/vitamins-for-athletes
52. Multivitamins for Athletes | GNC, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.gnc.com/learn/vitamins-minerals/multivitamins-for-athletes.html
53. 6 effective vitamins and supplements for athletes – Medical News Today, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.medicalnewstoday.com/articles/327166
54. Do Athletes Need To Take A Multivitamin? – Ironman, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.ironman.com/news/do-athletes-need-take-multivitamin
55. The vegetarian diet – NHS, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/the-vegetarian-diet/
56. Multivitamin Supplements – Vegan Multivitamins UK … – Vegetology, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.vegetology.com/en-ca/supplements/multi-vit
57. The Best Vegan Multivitamins; A Dietitian’s Go-Tos – Veggies & More, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://morethanjustveggies.com/vegan-multivitamins/
58. High-Absorption Supplement for IBD Relief – Forvia – Inovera Bioscience, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://inovera.com/shop/forvia/
59. ProUCRO Gut Multivitamins: Nutritional Support for IBD Softgels 30-Day Supply, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.amazon.com/ProUCRO-Gut-Multivitamins-Nutritional-Inflammatory/dp/B097Q8RX1T
60. 8 Vitamins and Supplements for Crohn’s Disease – Verywell Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.verywellhealth.com/supplements-for-crohns-disease-8727849
61. Vitamin and Mineral Supplementation | Crohn’s & Colitis Foundation, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.crohnscolitisfoundation.org/patientsandcaregivers/diet-and-nutrition/supplementation
62. ProUCRO® IBD Gut Health Multivitamin Softgels 30-Day Supply (3 Softgels Daily), erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://myproucro.com/products/ucro-sg90
63. Learn About Celiac Disease Supplements – Inovera Bioscience, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://inovera.com/celiac-disease/
64. Choosing a Multivitamin on a Gluten-Free Diet, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.bidmc.org/-/media/files/beth-israel-org/centers-and-departments/digestive-disease-center/celiac-center/17choosing-a-multivitaminapril2016.pdf
65. Supplements for Celiac Disease: Nutrients for Gut & Immune Health – Cooper Complete, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://coopercomplete.com/blog/supplements-for-celiac-disease/
66. Should I take a multivitamin? – National Celiac Association, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://nationalceliac.org/celiac-disease-questions/should-i-take-a-multivitamin/
67. Treatment & Follow-Up | Celiac Disease Foundation, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://celiac.org/about-celiac-disease/treatment-and-follow-up/
68. Nutritional Supplements | BIDMC of Boston – Beth Israel Deaconess Medical Center, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.bidmc.org/centers-and-departments/digestive-disease-center/services-and-programs/celiac-center/celiacnow/nutrition-and-the-gluten-free-diet/nutritional-considerations-on-the-gluten-free-diet/nutritional-supplements
69. Post-Bariatric Surgery Nutrition: Vitamins – Kelsey-Seybold Clinic, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.kelsey-seybold.com/medical-services-and-specialties/bariatric-surgery/vitamins
70. Vitamin & Mineral Supplements for Bariatric Procedures – Johns Hopkins Medicine, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.hopkinsmedicine.org/-/media/bariatrics/nutrition-suggested-vitamin-mineral-supplements.pdf
71. Bariatric Vitamins All-in-one – Walmart, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.walmart.com/c/kp/bariatric-vitamins-all-in-one
72. Bariatric Multivitamins With Iron | Chewable And Capsule – Unjury, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://unjury.com/collections/multivitamins
73. Bariatric Multivitamin: Chewable, Softchews, Capsules & More, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.bariatricfusion.com/collections/bariatric-multivitamins
74. Multivitamins | UCSF Helen Diller Family Comprehensive Cancer Center, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://cancer.ucsf.edu/support/csc/multivitamins
75. SafeVite – multivitamin supporting cancer wellness – 4CancerWellness, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.4cancerwellness.com/product/safevite/
76. Vitamins and diet supplements | Complementary and Alternative therapy, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/complementary-alternative-therapies/individual-therapies/vitamins-diet-supplements
77. 5 Supplements for Cancer Treatment Side Effects, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cancercenter.com/community/blog/2023/03/supplements-to-treat-cancer-side-effects
78. Do you need a multivitamin during cancer treatment?, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.thisislivingwithcancer.com/content/do-you-need-a-multivitamin-during-cancer-treatment
79. Vitamin D and MS: Is there any connection? – Mayo Clinic, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/multiple-sclerosis/expert-answers/vitamin-d-and-ms/faq-20058258
80. Vitamin D and MS, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://mscanada.ca/vitamin-d-multiple-sclerosis
81. Supplements for Multiple Sclerosis | National MS Society, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nationalmssociety.org/managing-ms/living-with-ms/diet-exercise-and-healthy-behaviors/diet-nutrition/vitamin-mineral-and-supplements
82. Understanding and Addressing Vitamin D Deficiency in MS – Cleveland Clinic, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://my.clevelandclinic.org/departments/neurological/depts/multiple-sclerosis/ms-approaches/ms-vitamin-d
83. Vitamin D | MS Trust, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://mstrust.org.uk/a-z/vitamin-d
84. http://www.nhlbi.nih.gov, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nhlbi.nih.gov/health/anemia/vitamin-b12-deficiency-anemia#:~:text=Vitamin%20B12%20medicine%20can%20be,until%20your%20levels%20are%20healthy.
85. Vitamin B12–Deficiency Anemia | NHLBI, NIH, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nhlbi.nih.gov/health/anemia/vitamin-b12-deficiency-anemia
86. Vitamin B12 or folate deficiency anaemia – Treatment – NHS, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nhs.uk/conditions/vitamin-b12-or-folate-deficiency-anaemia/treatment/
87. Vitamin B12 Deficiency Anemia | Johns Hopkins Medicine, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/vitamin-b12-deficiency-anemia
88. Vitamin B12 or folate deficiency anaemia – NHS, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nhs.uk/conditions/vitamin-b12-or-folate-deficiency-anaemia/
89. Vitamin B12 Deficiency: Recognition and Management – AAFP, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2017/0915/p384.html
90. Nutrition – International Osteoporosis Foundation, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.osteoporosis.foundation/health-professionals/prevention/nutrition
91. Top 5 supplements for bone health – Ironwood Cancer & Research Centers, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.ironwoodcrc.com/top-5-supplements-for-bone-health/
92. 11 Supplements That May Help Manage or Prevent Osteoporosis – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/nutrition/osteoporosis-supplements
93. Osteoporosis – Treatment – NHS, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nhs.uk/conditions/osteoporosis/treatment/
94. Vitamin D and Calcium in Osteoporosis, and the Role of Bone Turnover Markers: A Narrative Review of Recent Data from RCTs, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9944083/
95. Multivitamin Oral: Uses, Side Effects, Interactions, Pictures, Warnings & Dosing – WebMD, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.webmd.com/drugs/2/drug-18820-9038/multivitamin-oral/multivitamins-includes-prenatal-vitamins-oral/details
96. Adult One Daily Multivitamin 0.4 Mg Tablet – Uses, Side Effects, and More – WebMD, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.webmd.com/drugs/2/drug-174687/adult-one-daily-multivitamin-oral/details
97. Multivitamin Side Effects: Timespan and When to Be Concerned – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/nutrition/multivitamin-side-effects
98. Multivitamin Side Effects: Common, Severe, Long Term – Drugs.com, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.drugs.com/sfx/multivitamin-side-effects.html
99. Multiple vitamin overdose Information | Mount Sinai – New York, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.mountsinai.org/health-library/poison/multiple-vitamin-overdose
100. http://www.henryford.com, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.henryford.com/blog/2023/01/supplement-toxicity#:~:text=Nutrient%20toxicities%3A%20%E2%80%9CCertain%20supplements%2C,A%20can%20cause%20liver%20problems.
101. Can Taking Too Many Vitamins be Harmful? – Yale New Haven Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.ynhhs.org/articles/can-taking-too-many-vitamins-be-harmful
102. Vitamin and mineral supplements – what to know | Better Health …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/vitamin-and-mineral-supplements-what-to-know
103. Vitamin Toxicity Clinical Presentation: History, Physical Examination – Medscape Reference, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://emedicine.medscape.com/article/819426-clinical
104. VITAMIN OVERDOSE: UNDERSTANDING THE RISKS AND STAYING SAFE | Mya Care, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://myacare.com/blog/vitamin-overdose-understanding-the-risks-and-staying-safe
105. Poison – Multiple vitamin overdose – An error has occurred – ADAM, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://ssl.adam.com/content.aspx?productid=117&isarticlelink=false&pid=1&gid=002596&site=makatimed.adam.com&login=MAKA1603
106. Vitamin Toxicity: Causes, Diagnosis, Treatment – Verywell Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.verywellhealth.com/vitamin-toxicity-4776094
107. The Truth About Supplements: 5 Things You Should Know – Penn Medicine, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.pennmedicine.org/updates/blogs/health-and-wellness/2020/february/the-truth-about-supplements
108. Vitamins and Minerals – The Nutrition Source, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/vitamins/
109. Vitamins and Minerals: How Much Should You Take? – WebMD, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.webmd.com/vitamins-and-supplements/vitamins-minerals-how-much-should-you-take
110. The New Tolerable Upper Intake Levels – IDEA Health & Fitness Association, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.ideafit.com/the-new-tolerable-upper-intake-levels/
111. Recommended Daily Intakes and Upper Limits for Vitamins and Minerals – ConsumerLab.com, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.consumerlab.com/rdas/
112. Overview on Tolerable Upper Intake Levels as derived by the Scientific Committee on Food (SCF) and the EFSA Panel on, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/2024-05/ul-summary-report.pdf
113. Do Multivitamins Actually Do Anything? | Houston Methodist On Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.houstonmethodist.org/blog/articles/2022/sep/do-multivitamins-actually-do-anything/
114. The Supplements Doctors Actually Think You Should Take | TIME, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://time.com/7202466/best-supplements-to-take-vitamins/
115. JESSIE THE DIETITIAN: SHOULD I TAKE A MULTIVITAMIN? – UF RecSports, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://recsports.ufl.edu/jessie-the-dietitian-should-i-take-a-multivitamin/
116. Why You Should Take a Daily Multivitamin | Piedmont Healthcare, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.piedmont.org/living-real-change/should-you-take-a-daily-multivitamin
117. Vitamin and Mineral Supplements for Primary Prevention of Cardiovascular Disease and Cancer – NEJM Journal Watch, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.jwatch.org/na33781/2014/05/08/vitamin-and-mineral-supplements-primary-prevention
118. What doctors wish patients knew about vitamins and supplements | American Medical Association, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.ama-assn.org/delivering-care/public-health/what-doctors-wish-patients-knew-about-vitamins-and-supplements
119. (PDF) The Effects of Multivitamins on Cognitive Performance: A …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.researchgate.net/publication/221829091_The_Effects_of_Multivitamins_on_Cognitive_Performance_A_Systematic_Review_and_Meta-Analysis
120. Role of multivitamins and mineral supplements in preventing …, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC556155/
121. Role of multivitamins and mineral supplements in preventing infections in elderly people: systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials | The BMJ, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.bmj.com/content/330/7496/871/rapid-responses
122. http://www.nhs.uk, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/eating-a-balanced-diet/#:~:text=This%20means%20eating%20a%20wide,advice%20for%20the%20general%20population.
123. Eating a balanced diet – NHS, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/eating-a-balanced-diet/
124. Balanced diet – meaning and food groups – Healthdirect, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthdirect.gov.au/balanced-diet
125. What is a healthy, balanced diet? | Macmillan Cancer Support, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.macmillan.org.uk/cancer-information-and-support/impacts-of-cancer/healthy-eating-and-cancer/what-is-a-healthy-balanced-diet
126. Balanced Diet – Definition, Importance, Benefits & Diet Chart – Max Healthcare, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.maxhealthcare.in/blogs/what-is-a-balanced-diet
127. What Does Eating a “Balanced Diet” Really Mean? | Houston Methodist On Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.houstonmethodist.org/blog/articles/2021/may/what-does-eating-a-balanced-diet-really-mean/
128. How Can I Eat More Nutrient-Dense Foods? – American Heart Association, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/nutrition-basics/how-can-i-eat-more-nutrient-dense-foods
129. Are You Getting Enough Vitamins in Your Diet? | Houston Methodist On Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.houstonmethodist.org/blog/articles/2021/jan/are-you-getting-enough-vitamins-in-your-diet/
130. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) – Sağlık Bilimleri Yüksekokulu, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://sbyo.gelisim.edu.tr/haber/turkiye-beslenme-rehberi-tuber
131. Rehberler – Beslenme Enstitüsü, erişim tarihi Nisan 4, 2025, http://beslenme.org.tr/rehberler/
132. Dünya’da ve Türkiye’de Besine Dayalı Beslenme Rehberleri: Sürdürülebilir Beslenme Yaklaşımı ve G20 Ülkeleri Food-B, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://beslenmevediyetdergisi.org/index.php/bdd/article/download/1708/1254
133. Türkiye Beslenme Rehberi 2022 yayımlandı – Diken, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.diken.com.tr/turkiye-beslenme-rehberi-2022-yayimlandi/
134. TÜRKİYE’YE ÖZGÜ BESİN VE BESLENME REHBERİ – Tekin Akpolat, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://tekinakpolat.com/wp-content/uploads/2017/12/turkiye-beslenme-rehberi.pdf
135. Beslenme – Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/beslenme
136. yeterli ve dengeli beslenme nedir?, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/saglikli-beslenme-ve-hareketli-hayat-db/Dokumanlar/Brosurler/saglikli-beslenme-onerileri.pdf
137. Bireylerde Sağlıklı Beslenme – Türk Kardiyoloji Derneği, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://tkd.org.tr/TKDData/Uploads/files/bireylerde-saglikli-beslenme.pdf
138. Sağlıklı Yemek Tabağı (Turkish) – The Nutrition Source, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/healthy-eating-plate/translations/turkish/
139. COVID-19 Beslenme Önerileri – Türkiye Diyetisyenler Derneği, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.tdd.org.tr/Haberler/tabid/21021/articleType/ArticleView/articleId/56328/COVID-19-Beslenme-Onerileri.aspx
140. 8 tips for healthy eating – NHS, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/eight-tips-for-healthy-eating/
141. Healthy Eating Plan – Nhlbi.nih.gov, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nhlbi.nih.gov/health/educational/lose_wt/eat/calories.htm
142. Dietary Supplements – FDA, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.fda.gov/food/dietary-supplements
143. FDA 101: Dietary Supplements, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/fda-101-dietary-supplements
144. FDA’s Regulation of Dietary Supplements with Dr. Cara Welch – YouTube, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=B9n-0GnS0U8
145. Dietary Supplements | FDA, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/dietary-supplements
146. Regulation of Dietary Supplements – CRS Reports, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://crsreports.congress.gov/product/pdf/R/R43062/6
147. Understanding Dietary Supplements – FDA, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.fda.gov/media/158337/download
148. Dietary Supplements: What You Need to Know – Consumer, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://ods.od.nih.gov/factsheets/WYNTK-Consumer/
149. cGMP Certification for Dietary Supplements – ASI Food Safety, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.asifood.com/cgmp-certification-for-dietary-supplements
150. What is GMP and Why is NSF Certification More Important? – 1UP Nutrition, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://1upnutrition.com/blogs/expert-advice/what-is-gmp-and-why-is-nsf-certification-more-important
151. Dietary Supplement and Vitamin Certification – NSF, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nsf.org/consumer-resources/articles/supplement-vitamin-certification
152. How to Evaluate Vitamins and Supplements – WebMD, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.webmd.com/diet/how-to-evaluate-vitamins-supplements
153. How to Choose High Quality Vitamins and Supplements – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/nutrition/how-to-choose-high-quality-vitamins-and-supplements
154. Why is Third-Party Certification Important for Dietary Supplements?, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.opss.org/article/why-third-party-certification-important-dietary-supplements
155. Considerations When Choosing Supplements – Stanford Center on Longevity, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://longevity.stanford.edu/lifestyle/2024/03/11/considerations-when-choosing-supplements/
156. Third Party Testing: Guaranteeing Supplement Safety and Effectiveness – Beaconpoint Labs, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://beaconpointlabs.com/third-party-testing-ensuring-your-supplements-are-safe-and-effective/
157. Labdoor: Supplement Ratings and Reviews, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://labdoor.com/
158. Dietary Supplement Manufacturing – USP Verified Mark, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.usp.org/verification-services/verified-mark
159. USP Verified Products – Quality Supplements, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.quality-supplements.org/usp_verified_products
160. GMP Certification – NSF, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nsf.org/nutrition-wellness/gmp-certification
161. Dietary Supplements Update: Seals-of-Approval – Cleveland Clinic Center for Continuing Education, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.clevelandclinicmeded.com/medicalpubs/pharmacy/janfeb2003/supplements.htm