Kolajen, insan vücudunda en bol bulunan proteindir ve cilt, eklemler, kemikler, tendonlar ve diğer bağ dokularının temel yapısal bileşenidir.¹ Bu protein, dokulara güç, esneklik ve destek sağlar.² Yaşlanma süreciyle birlikte vücudun doğal kolajen üretimi azalmaya başlar.¹ Bu azalma, ciltte kırışıklıklar ve sarkmalar gibi yaşlanma belirtilerinin ortaya çıkmasına ve eklemlerde ağrı ve sertlik gibi sorunlara yol açabilir.³ Bu nedenle, birçok kişi kolajen takviyelerine yönelerek bu etkileri azaltmayı veya önlemeyi amaçlamaktadır.¹ Bu raporun amacı, kolajen takviyelerinin cilt ve eklem sağlığı üzerindeki etkilerini bilimsel kanıtlar ve uzman görüşleri ışığında kapsamlı bir şekilde incelemektir. Kullanıcının bu konudaki tüm sorularını yanıtlayarak bilinçli kararlar vermesine yardımcı olmak hedeflenmektedir.

Kolajen Takviyelerinin Genel Faydaları ve Potansiyel Riskleri:

Kolajen takviyeleri, vücudun azalan kolajen seviyelerini desteklemek amacıyla yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu takviyelerin genel olarak cilt elastikiyetini artırma, eklem sağlığını iyileştirme ve eklem ağrısını azaltma gibi faydaları olduğu iddia edilmektedir.¹ Ayrıca, kemik kaybını önleme, kas büyümesini destekleme ve kalp sağlığını destekleme gibi potansiyel faydaları da bulunmaktadır.¹ Bazı araştırmalar, kolajenin bağırsak sağlığını iyileştirme, sağlıklı kiloyu koruma, anksiyeteyi azaltma, ruh halini iyileştirme ve tırnak ile saç büyümesini destekleme gibi başka alanlarda da faydalı olabileceğini öne sürmektedir.¹

Kolajen takviyelerinin genel olarak güvenli olduğu kabul edilmekle birlikte, bazı potansiyel riskler ve yan etkiler bulunmaktadır.¹ En sık bildirilen yan etkiler arasında hafif sindirim sorunları (ishal ve mide dolgunluğu gibi) ve deri döküntüleri yer almaktadır.¹ Bazı kişilerde ağız kokusu, alerjik reaksiyonlar (özellikle deniz ürünlerine alerjisi olanlarda), biotin içeriğine bağlı sindirim sorunları ve uyku bozuklukları görülebilir.³³ Nadir durumlarda, aşırı kalsiyum alımına bağlı hiperkalsemi veya aşırı hidroksiprolin alımına bağlı böbrek taşı oluşumu riski de söz konusu olabilir.³³ Takviye endüstrisindeki düzenleme eksikliği, ürün kalitesi ve içeriğiyle ilgili endişeleri de beraberinde getirmektedir.⁵ Çoğu kolajen takviyesi hayvansal kaynaklı olduğu için vegan ve vejetaryenler için uygun değildir.¹ Bu nedenle, kolajen takviyesi kullanmayı düşünen bireylerin bu potansiyel riskleri ve faydaları dikkatlice değerlendirmesi önemlidir.

Kolajen Takviyelerinin Cilt Sağlığı Üzerindeki Etkileri:

Kolajen, cildin temel yapısal proteinlerinden biridir ve cilt elastikiyetinde önemli bir rol oynar.¹ Bilimsel çalışmalar, oral kolajen takviyelerinin cilt elastikiyetini artırabileceğine dair kanıtlar sunmaktadır.² Özellikle hidrolize kolajen (kolajen peptitleri), vücut tarafından daha kolay emildiği için daha yüksek etkinlik potansiyeline sahiptir.⁶

Kolajen ayrıca cilt nemlendirmesine de katkıda bulunur ve hyaluronik asit ile yakın bir ilişki içindedir.⁶ Yapılan araştırmalar, oral kolajen takviyelerinin cilt nem seviyelerini önemli ölçüde iyileştirebileceğini göstermiştir.² Hatta bazı bulgular, balık kaynaklı kolajenin cilt nemlendirmesi açısından en iyi kaynak olabileceğini işaret etmektedir.²⁰

Yaşlanma ile birlikte kolajen kaybı, ciltte kırışıklıkların oluşmasına neden olur.² Ancak, oral kolajen takviyelerinin düzenli kullanımı, bu kırışıklıkların görünümünü azaltabilir.² Çoğu çalışma, bu iyileşmelerin genellikle 8-12 haftalık düzenli kullanım sonrasında belirginleştiğini göstermektedir.²⁰

Kolajen takviyelerinin cilt sağlığına yönelik diğer potansiyel faydaları arasında cilt bariyer fonksiyonunu destekleme, çevresel hasara karşı koruma, yara iyileşmesini hızlandırma ve skar görünümünü iyileştirme yer almaktadır.⁵ Akne gibi bazı cilt rahatsızlıklarını önlemeye yardımcı olabileceğine dair iddialar olsa da, bu konuda henüz yeterli bilimsel kanıt bulunmamaktadır.¹

Kolajen Takviyelerinin Eklem Sağlığı Üzerindeki Etkileri:

Yaşlanma ve kıkırdak hasarı, eklem ağrısının yaygın nedenlerindendir.¹ Bazı bilimsel çalışmalar, kolajen takviyelerinin özellikle osteoartritli bireylerde eklem ağrısını azaltabileceğini göstermektedir.¹ Hidrolize kolajen ve undenatüre Tip II kolajen gibi farklı kolajen türleri, farklı mekanizmalar aracılığıyla eklem ağrısına yardımcı olabilir.⁸

Kolajen takviyelerinin eklem sertliğini azaltabileceğine dair bazı kanıtlar mevcuttur.² Özellikle osteoartritli hastalarda sabah sertliğinin azalmasına yardımcı olabileceği düşünülmektedir.⁸

Araştırmalar, kolajen takviyelerinin eklem hareketliliğini ve fonksiyonunu da iyileştirebileceğini göstermektedir.² Atletlerde ve aktif bireylerde egzersize bağlı eklem ağrısını ve hareket kısıtlılığını azaltma potansiyeli bulunmaktadır.¹²

Kolajenin osteoartrit tedavisindeki potansiyel rolü üzerine çok sayıda çalışma yapılmıştır.⁸ Undenatüre Tip II kolajenin otoimmün kaynaklı eklem sorunlarında (örneğin, romatoid artrit) potansiyel faydaları hakkında bazı araştırmalar olsa da, bu konudaki kanıtlar henüz daha az kesindir.⁸ Kolajen ayrıca kıkırdak sağlığını destekleme ve kıkırdak dejenerasyonunu yavaşlatma potansiyeline de sahiptir.¹

Farklı Kolajen Türleri ve Cilt ve Eklem Sağlığına Yönelik Özel Faydaları:

Vücutta 28’den fazla farklı kolajen türü tanımlanmıştır, ancak takviyelerde en sık rastlananlar Tip I, Tip II ve Tip III kolajendir.⁵

Tip I Kolajen: Vücutta en bol bulunan kolajen türüdür ve toplam kolajenin yaklaşık %90’ını oluşturur.⁴ Cilt, kemikler, tendonlar ve bağlarda bulunur.⁴ Cilt elastikiyetini artırma, nemlendirme ve kırışıklıkların azaltılması gibi cilt sağlığı faydaları ile ilişkilendirilmiştir.⁴ Ayrıca kemik sağlığı için de önemli bir role sahiptir.⁴

Tip II Kolajen: Esas olarak eklem kıkırdağında bulunur ve kıkırdaktaki kolajenin yaklaşık %90’ını oluşturur.⁴ Eklem desteği ve sağlığı için kritik öneme sahiptir.⁴ Osteoartrit ve diğer eklem rahatsızlıklarında eklem ağrısını ve sertliğini azaltmaya yardımcı olabilir.⁴

Tip III Kolajen: Genellikle Tip I kolajen ile birlikte cilt, kan damarları ve iç organlarda bulunur.⁴ Cilt elastikiyeti ve sıkılığını desteklemeye yardımcı olabilir.⁴ Ayrıca kas ve organ sağlığı için de önemlidir.⁵

Diğer kolajen tipleri de bulunmaktadır. Örneğin, Tip IV kolajen cilt katmanlarında bulunurken ⁵, Tip V kolajen göz korneasında, bazı cilt katmanlarında, saçta ve plasenta dokusunda bulunur.⁵ Tip X kolajen ise kemik ve eklem kıkırdağında bulunur ve osteoartrit için potansiyel bir belirteç olabilir.⁸

Kolajen takviyeleri genellikle bovin (sığır), deniz (balık), tavuk ve yumurta gibi farklı kaynaklardan elde edilir.³ Vegan kolajen olarak pazarlanan ürünler ise genellikle doğrudan kolajen içermez, ancak vücudun kolajen üretimini desteklemeyi amaçlayan bitkisel bazlı formülasyonlardır.⁸

Aşağıdaki tablo, farklı kolajen tiplerinin temel özelliklerini ve potansiyel faydalarını özetlemektedir:

Kolajen Tipi	Temel Bulunduğu Yerler	Cilt Sağlığına Faydaları	Eklem Sağlığına Faydaları	Diğer Faydaları
Tip I	Cilt, kemikler, tendonlar, bağlar	Elastikiyet, nemlendirme, kırışıklık azaltma	Kemik sağlığını destekleme	Saç ve tırnak sağlığı
Tip II	Eklem kıkırdağı	Yok denecek kadar az	Eklem ağrısını ve sertliğini azaltma, hareketliliği artırma
Tip III	Cilt, kan damarları, iç organlar	Elastikiyet, sıkılık	Yok denecek kadar az	Kas ve organ sağlığı

Kolajen Takviyelerinin Önerilen Dozajları ve Kullanım Şekilleri:

Kolajen takviyeleri için resmi bir dozaj kılavuzu bulunmamaktadır; önerilen dozaj, kullanılan takviyenin türüne ve bireyin kullanım amacına göre değişiklik gösterir.³⁸ Genel olarak, hidrolize kolajen için günlük 2.5 ila 15 gram arasında dozlar önerilmektedir.¹⁷ Undenatüre Tip II kolajen için ise genellikle daha düşük dozlar, yaklaşık 10 ila 40 mg aralığında önerilmektedir.⁸

Cilt sağlığını iyileştirmek amacıyla yapılan çalışmalarda genellikle 8 ila 12 hafta boyunca günlük 2.5 ila 10 gram hidrolize kolajen kullanımının faydalı olabileceği gösterilmiştir.⁸ Eklem sağlığı için, özellikle osteoartrit durumunda, yapılan çalışmalarda genellikle günlük 10 gram hidrolize kolajen veya 40 mg undenatüre Tip II kolajen kullanılmıştır.⁸

Kolajen takviyeleri toz, kapsül, sıvı ve jelatin gibi farklı formlarda bulunabilir.¹ Toz form genellikle içeceklere (su, kahve, smoothie vb.) veya yiyeceklere karıştırılarak kolayca tüketilebilir.⁸ Kullanıcıların, satın aldıkları takviyenin ambalajındaki kullanım talimatlarına dikkat etmeleri önemlidir.³⁸ Herhangi bir takviye kullanmaya başlamadan önce bir sağlık profesyoneline danışmak, özellikle mevcut sağlık koşulları varsa veya başka ilaçlar kullanılıyorsa, önerilmektedir.¹

Kolajen Takviyelerinin Olası Yan Etkileri ve Riskleri:

Kolajen takviyeleri genellikle çoğu insan için güvenli kabul edilirken, bazı olası yan etkiler ve riskler bulunmaktadır.¹ En yaygın bildirilen yan etkiler arasında mide dolgunluğu, ishal gibi hafif sindirim rahatsızlıkları ve deri döküntüleri yer almaktadır.¹ Bazı kişilerde baş ağrısı da görülebilir.³⁰

Daha az görülen veya potansiyel riskler arasında alerjik reaksiyonlar (özellikle deniz ürünleri alerjisi olan bireylerde), aşırı kalsiyum alımına bağlı hiperkalsemi, böbrek taşı oluşumu riski (aşırı oksalat seviyelerine bağlı), bazı takviyelerdeki biotin içeriğine bağlı uyku bozuklukları ve ağız kokusu sayılabilir.³³ Karaciğer sorunları, aşırı kolajen birikiminin teorik bir riski olsa da, bu konuda kesin kanıtlar sınırlıdır.³⁵

Kolajen takviyelerinin kalitesi ve içeriğiyle ilgili potansiyel sorunlar da dikkate alınmalıdır.⁵ Hamile veya emziren kadınlar için kolajen takviyelerinin güvenliği konusunda yeterli veri bulunmamaktadır.⁴² Altta yatan herhangi bir sağlık durumu olan bireylerin kolajen takviyesi kullanmadan önce mutlaka doktorlarına danışmaları önemlidir.¹

Kolajen Takviyelerinin Faydalarını Destekleyen Bilimsel Çalışmalar ve Araştırmalar:

Kolajen takviyelerinin faydalarını destekleyen önemli sayıda bilimsel çalışma bulunmaktadır. Cilt sağlığına yönelik yapılan çeşitli klinik çalışmalar ve meta-analizler, oral kolajen takviyelerinin, özellikle hidrolize formda, cilt elastikiyetini, nemlendirmesini ve dermal kolajen yoğunluğunu iyileştirebileceğini göstermiştir.² Bu çalışmalar ayrıca hidrolize kolajenin kırışıklıkların görünümünü azaltabileceğine dair de kanıtlar sunmaktadır.² Genellikle bu faydaların 8 ila 12 haftalık veya daha uzun süreli düzenli kullanımla elde edildiği gözlemlenmiştir.⁶

Eklem sağlığına yönelik araştırmalar da umut vericidir. Osteoartritli bireyler üzerinde yapılan çalışmalar, kolajen takviyelerinin eklem ağrısını, sertliğini ve fonksiyonunu iyileştirebileceğini ortaya koymuştur.¹ Hem hidrolize kolajenin hem de undenatüre Tip II kolajenin eklem sağlığı için faydalı olabileceğine dair kanıtlar bulunmaktadır.⁸ Bazı çalışmalar, kolajenin kıkırdak onarımını destekleyebileceğini de göstermektedir.¹

Ancak, bu çalışmaların bazı sınırlılıkları da bulunmaktadır. Birçok çalışma küçük ölçekli olup metodolojik eksiklikler içerebilir.¹ Ayrıca, çoğu araştırmanın takviye endüstrisi tarafından finanse edilmesi veya araştırmacıların endüstriyle bağlantılarının olması potansiyel çıkar çatışmaları yaratabilir.⁵ Optimal dozaj, kullanım süresi ve farklı bireyler üzerindeki etkiler konusunda daha fazla bağımsız ve kapsamlı araştırmaya ihtiyaç duyulmaktadır.⁶

Doktorların, Dermatologların ve Diğer Sağlık Uzmanlarının Kolajen Takviyeleri Hakkındaki Görüşleri:

Sağlık uzmanlarının kolajen takviyeleri hakkındaki görüşleri çeşitlilik göstermektedir. Birçok uzman, bu takviyelerin potansiyel faydaları konusunda temkinli bir yaklaşım sergilemekte ve mevcut bilimsel kanıtların hala sınırlı olduğunu belirtmektedir.⁵

Cilt sağlığı konusunda bazı dermatologlar, oral kolajen takviyelerinin cilt hidrasyonunu ve elastikiyetini iyileştirebileceğine dair umut verici kanıtlar olduğunu kabul etmektedir.⁶ Ancak, topikal olarak uygulanan kolajenin cilt tarafından emiliminin zor olduğu ve anti-aging için en iyi yaklaşımların yaşam tarzı değişiklikleri (güneşten korunma, sigara ve alkolden kaçınma) ve retinol veya C vitamini içeren topikal tedaviler olduğu vurgulanmaktadır.¹⁴ Saygın sağlık kuruluşları, kolajen takviyelerinin faydalarının medyada abartılmış olabileceği konusunda uyarıda bulunmaktadır.⁵

Eklem sağlığı konusunda bazı uzmanlar, kolajen takviyelerinin özellikle osteoartrit semptomlarını hafifletebileceğine dair bazı kanıtlar olduğunu belirtmektedir.⁸ Bununla birlikte, bu alanda daha fazla kapsamlı ve bağımsız araştırmaya ihtiyaç duyulduğu da sıklıkla ifade edilmektedir.⁸

Genel olarak, sağlık uzmanları kolajen takviyeleri kullanmadan önce bir doktora danışmayı önermektedir.¹ Ayrıca, dengeli bir beslenme ve sağlıklı bir yaşam tarzının vücudun doğal kolajen üretimini desteklemenin en iyi yolu olduğu vurgulanmaktadır.³

Sonuç ve Öneriler:

Mevcut bilimsel kanıtlar, kolajen takviyelerinin, özellikle hidrolize formda, cilt elastikiyetini, nemlendirmesini ve kırışıklıkların görünümünü iyileştirme potansiyeline sahip olduğunu göstermektedir. Eklem sağlığı açısından ise, kolajen takviyeleri, özellikle osteoartritli bireylerde eklem ağrısını, sertliğini ve hareketliliğini azaltmaya yardımcı olabilir. Farklı kolajen türleri (Tip I, II, III) farklı faydalar sağlayabilir ve önerilen dozajlar takviyenin türüne ve kullanım amacına göre değişir. Kolajen takviyeleri genellikle güvenli olsa da, bazı yan etkiler ve riskler mevcuttur. Bilimsel çalışmalar umut verici sonuçlar sunsa da, bu alanda daha fazla kapsamlı araştırmaya ihtiyaç vardır ve sağlık uzmanlarının görüşleri faydalar konusunda temkinli bir iyimserlik ve daha fazla kanıt ihtiyacı yönündedir.

Kolajen takviyelerini kullanmayı düşünen bireyler için kanıta dayalı bazı öneriler şunlardır: Öncelikle, kolajen takviyesi kullanmadan önce mutlaka bir doktora veya diyetisyene danışılmalıdır, özellikle altta yatan sağlık koşulları varsa. Hedeflenen faydaya (cilt veya eklem sağlığı) uygun kolajen tipi seçilmelidir. Önerilen dozajlara uyulmalı ve aşırı kullanımdan kaçınılmalıdır. Kaliteli ve güvenilir markalar tercih edilmeli ve mümkünse üçüncü taraf sertifikalı ürünler aranmalıdır. Kolajen takviyelerinin tek başına bir çözüm olmadığı unutulmamalı, dengeli bir beslenme ve sağlıklı bir yaşam tarzı sürdürülmelidir. Herhangi bir yan etki yaşanması durumunda takviye kullanımı bırakılmalı ve bir sağlık uzmanına başvurulmalıdır. Son olarak, bilimsel araştırmaların hala devam ettiği ve sonuçların kişiden kişiye değişebileceği akılda tutulmalıdır.

Wellopedi’de paylaşılan tüm içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye olarak kabul edilmemelidir. Sağlığınızla ilgili herhangi bir karar vermeden önce mutlaka bir doktora veya sağlık uzmanına danışın. Burada yer alan bilgiler, bireysel sağlık durumunuzu değerlendirmek için yeterli değildir ve doktorunuzun tavsiyesinin yerini almaz. Herhangi bir egzersiz programına, beslenme planına veya takviye edici gıda kullanımına başlamadan önce doktorunuza danışmanız önemlidir. Wellopedi, içeriklerde yer alan bilgilerin kullanımından kaynaklanan herhangi bir sorumluluk kabul etmez.

Alıntılanan çalışmalar

1. Collagen supplements: Benefits, safety, and effects – Medical News Today, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.medicalnewstoday.com/articles/325344
2. Collagen supplementation in skin and orthopedic diseases: A review of the literature – PMC, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10102402/
3. Expert Q & A: I keep hearing about collagen. What is it? | Mayo Clinic Connect, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://connect.mayoclinic.org/blog/weight-management-1/newsfeed-post/expert-q-a-i-keep-hearing-about-collagen-what-is-it/
4. Mayo Clinic Q and A: Collagen and biotin supplements, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://newsnetwork.mayoclinic.org/discussion/mayo-clinic-q-and-a-collagen-and-biotin-supplements/
5. Collagen: What It Is, Types, Function & Benefits – Cleveland Clinic, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://my.clevelandclinic.org/health/articles/23089-collagen
6. Collagen Supplements for Skin, Hair, and Nails: What to Know – WebMD, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.webmd.com/vitamins-and-supplements/news/20240408/collagen-supplements-for-skin-hair-nails-what-to-know
7. Top 8 Benefits of Collagen – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/nutrition/collagen-benefits
8. Are Collagen Supplements Helpful for Arthritis?, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.arthritis.org/health-wellness/treatment/complementary-therapies/supplements-and-vitamins/can-collagen-supplements-help-arthritis
9. Which Collagen Is Best for the Skin? – MedicineNet, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.medicinenet.com/which_collagen_is_best_for_the_skin/article.htm
10. Health Benefits of Collagen – WebMD, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.webmd.com/diet/collagen-health-benefits
11. Collagen – DermNet, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://dermnetnz.org/topics/collagen
12. Collagen Supplementation for Joint Pain and Arthritis – Nutritional Physical Therapy, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nutritionalphysicaltherapy.com/blog/collagen-supplementation-for-joint-pain-and-arthritis
13. Do collagen, omega-3 and whey supplements help your bones? – UC Davis Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://health.ucdavis.edu/news/health-wellness/do-collagen-omega-3-and-whey-supplements-help-your-bones/2025/01
14. Mayo Clinic Minute: Can collagen supplements help with aging? – YouTube, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=kAIE9qFMUbU
15. Mayo Clinic Minute: Can collagen supplements help with aging?, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://newsnetwork.mayoclinic.org/discussion/ready-3-13-mayo-clinic-minute-can-collagen-supplements-help-with-aging/
16. What Type of Collagen is Best For Joint Pain – Kollo Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://kollohealth.com/blogs/news/what-type-of-collagen-is-best-for-joint-pain
17. Oral Collagen Supplementation: A Systematic Review of Dermatological Applications, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30681787/
18. Collagen – The Nutrition Source – Harvard University, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/collagen/
19. Collagen for Your Skin: Healthy or Hype? – Cedars-Sinai, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.cedars-sinai.org/blog/collagen-supplements.html
20. Effects of Oral Collagen for Skin Anti-Aging: A Systematic Review and Meta-Analysis – PMC, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10180699/
21. Does Collagen Powder Actually Improve Skin Health? – West Dermatology, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.westdermatology.com/2025/03/06/does-collagen-powder-actually-improve-skin-health/
22. Collagen Supplements for Aging and Wrinkles: A Paradigm Shift in the Field of Dermatology and Cosmetics, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://dpcj.org/index.php/dpc/article/view/dermatol-pract-concept-articleid-dp1201a18
23. Anti-Aging Effects of Low-Molecular-Weight Collagen Peptide Supplementation on Facial Wrinkles and Skin Hydration: Outcomes from a Six-Week Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Trial – MDPI, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.mdpi.com/2079-9284/11/4/137
24. Effects of hydrolyzed collagen supplementation on skin aging: a systematic review and meta-analysis – PubMed, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33742704/
25. Does Collagen Powder Actually Improve Skin Health? – Dallas Associated Dermatologists, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://dallasassocderm.com/does-collagen-powder-actually-improve-skin-health/
26. Collagen: A Review of Clinical Use and Efficacy | Nutritional Medicine Institute, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.nmi.health/collagen-a-review-of-clinical-use-and-efficacy/
27. The Effects of Type I Collagen Hydrolysate Supplementation on Bones, Muscles, and Joints: A Systematic Review, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://orthopedicreviews.openmedicalpublishing.org/article/129086-the-effects-of-type-i-collagen-hydrolysate-supplementation-on-bones-muscles-and-joints-a-systematic-review
28. Collagen vs turmeric for joint health – Healthspan, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthspan.co.uk/guides/collagen-vs-turmeric-for-joint-health/
29. (PDF) The role of collagen in joint disorders: Applications in orthopedics, rheumatology, and sports medicine – ResearchGate, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.researchgate.net/publication/383925710_The_role_of_collagen_in_joint_disorders_Applications_in_orthopedics_rheumatology_and_sports_medicine
30. Collagen | Uses, side-effects – Versus Arthritis, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://versusarthritis.org/about-arthritis/complementary-and-alternative-treatments/types-of-complementary-treatments/collagen/
31. Effect of collagen supplementation on osteoarthritis symptoms: a meta-analysis of randomized placebo-controlled trials – PubMed, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30368550/
32. Collagen Supplementation for Joint Health: The Link between Composition and Scientific Knowledge – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10058045/
33. Beware of These 6 Collagen Intake Side Effects – Siloam Hospitals, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.siloamhospitals.com/en/informasi-siloam/artikel/beware-of-these-6-collagen-intake-side-effects
34. 6 side effects of collagen supplements that are suggested for good hair and nails, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/health-fitness/health-news/6-side-effects-of-collagen-supplements-that-are-suggested-for-good-hair-and-nails/photostory/108516725.cms
35. What Are the Side Effects of Taking Collagen? – MedicineNet, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.medicinenet.com/what_are_the_side_effects_of_taking_collagen/article.htm
36. Should You Add Collagen Supplements to Your Skin Care Routine?, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://health.clevelandclinic.org/collagen-supplements
37. Do collagen supplements really work? Dermatologists review evidence for skin, hair, and nail health – Boston Derm Advocate, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.bostondermadvocate.com/science-of-skincare/do-collagen-supplements-really-work
38. How Much Collagen Should You Take a Day? Supplements – MedicineNet, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.medicinenet.com/how_much_collagen_should_you_take_a_day/article.htm
39. How Much Collagen Should You Take per Day? – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/nutrition/how-much-collagen-per-day
40. How much collagen should I take per day? – The Beauty Chef, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://us.thebeautychef.com/blogs/media/how-much-collagen-should-i-take-per-day
41. How Much Collagen Should You Take Daily? – Health, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.health.com/how-many-grams-of-collagen-per-day-8788716
42. COLLAGEN PEPTIDES: Overview, Uses, Side Effects, Precautions, Interactions, Dosing and Reviews – WebMD, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-1606/collagen-peptides
43. Type-II Collagen benefits, dosage, and side effects – Examine.com, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://examine.com/supplements/type-ii-collagen/