Son yıllarda glütensiz beslenme, sadece belirli sağlık sorunları olan bireyler için değil, genel sağlık ve zindelik arayışında olan pek çok kişi için popüler bir diyet trendi haline gelmiştir.¹ Medyada yer alan olumlu haberler, ünlülerin deneyimleri ve kişisel anlatılar, birçok insanın glütensiz ürünleri daha sağlıklı bir seçenek olarak algılamasına yol açmıştır.² Pazardaki glütensiz ürünlerin sayısındaki hızlı artış ve bu ürünlere harcanan milyarlarca dolar, bu beslenme şekline olan ilginin ne kadar büyük olduğunu göstermektedir.² Ancak, bu yaygın inanışın bilimsel dayanağı ne kadar güçlüdür? Glütensiz beslenme gerçekten herkes için daha mı sağlıklıdır, yoksa bu sadece belirli sağlık koşulları olan bireyler için geçerli bir durum mudur? Bu rapor, glütenin ne olduğunu, hangi besinlerde bulunduğunu, glüten tüketiminin sağlık sorunlarına yol açtığı durumları, glütensiz beslenmenin genel popülasyon için iddia edilen faydalarını ve potansiyel risklerini bilimsel kanıtlar ışığında değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Glüten Nedir?

Glüten, buğday (ve çeşitleri), çavdar ve arpa gibi belirli tahıllarda doğal olarak bulunan bir protein grubunun genel adıdır.³ Bu proteinler, hamurun elastikiyetini ve yapışkanlığını sağlayarak ekmek ve diğer unlu mamullerin karakteristik dokusunu oluşturur.¹ Özellikle buğdaydaki gliadin ve glutenin alt proteinleri, hamurun güçlenmesine ve mayalanma sırasında oluşan gazın hapsolmasına yardımcı olur.⁵ Glüten, sadece buğdayda değil, aynı zamanda durum, irmik, siyez, kavılca, farro, graham, kamut ve einkorn gibi buğday çeşitlerinde de bulunur.³ Ayrıca, buğday ve çavdarın melezlenmesiyle elde edilen tritikale de glüten içerir.³ Arpa ise malt (malt unu, maltlı süt, malt özü, malt şurubu, malt aroması, malt sirkesi), gıda boyası, çorbalar ve bira gibi ürünlerde yaygın olarak bulunur.³ Yulaf doğal olarak glüten içermese de, genellikle buğday, arpa ve çavdarla aynı tarlalarda yetiştirilmesi, işlenmesi ve taşınması nedeniyle glütenle kontamine olabilir.³ Bu nedenle, glütensiz beslenen bireylerin sertifikalı glütensiz yulaf tüketmeleri önemlidir.³

Glüten, sadece tahıllarda değil, aynı zamanda birçok işlenmiş gıdada da kıvam artırıcı, bağlayıcı veya nem tutucu olarak kullanılabilir.⁶ Soslar, çorbalar, işlenmiş etler, bazı şekerlemeler ve atıştırmalıklar, hatta bazı ilaçlar ve takviyeler bile glüten içerebilir.⁷ Soya sosu ve modifiye gıda nişastası gibi bazı beklenmedik kaynaklarda da glüten bulunabilir.⁴ Bu nedenle, glütensiz beslenen bireylerin etiketleri dikkatle okumaları ve glütenin olası kaynakları konusunda bilinçli olmaları gerekmektedir.⁵

Glüten Tüketimiyle İlişkili Sağlık Sorunları

Glüten, çoğu insan için herhangi bir sağlık sorununa yol açmazken, belirli tıbbi durumları olan bireyler için ciddi sorunlara neden olabilir. Bu durumların başında çölyak hastalığı, glüten hassasiyeti (non-çölyak glüten hassasiyeti – NCGS) ve buğday alerjisi gelmektedir.⁴

Çölyak hastalığı, genetik yatkınlığı olan bireylerde glüten tüketimiyle tetiklenen otoimmün bir hastalıktır.² Bu hastalığa sahip kişilerde glüten alımı, ince bağırsağın iç yüzeyindeki villus adı verilen yapıların hasar görmesine yol açar.² Bu durum, besin maddelerinin emilimini bozarak çeşitli sindirim sorunlarına (karın ağrısı, şişkinlik, ishal) ve sistemik belirtilere (yorgunluk, baş ağrısı, eklem ağrısı, anemi, kemik erimesi, kısırlık, hatta multipl skleroz ve nörolojik sorunlar gibi ciddi komplikasyonlara) neden olabilir.⁷ Çölyak hastalığının dünya genelinde yaklaşık %0.33 ile %1.2 arasında bir prevalansa sahip olduğu tahmin edilmektedir.²⁶ Çölyak hastalığı olan bireyler için tek etkili tedavi yöntemi, ömür boyu sürecek sıkı bir glütensiz diyettir.⁷

Non-çölyak glüten hassasiyeti (NCGS) ise, çölyak hastalığı ve buğday alerjisi dışlandıktan sonra glüten içeren besinlerin tüketimiyle ortaya çıkan, ancak otoimmün bir reaksiyon veya alerjik bir durumla ilişkili olmayan bir sindirim sorunudur.² NCGS’nin belirtileri çölyak hastalığına benzer olabilir (şişkinlik, karın ağrısı, ishal, kabızlık, yorgunluk, baş ağrısı, eklem ağrısı, beyin sisi gibi), ancak ince bağırsakta kalıcı bir hasara yol açmaz.⁴ NCGS’nin dünya genelinde %0.5 ile %13 arasında bir prevalansa sahip olduğu tahmin edilmektedir.¹⁸ Bazı araştırmalar, glüten hassasiyeti olan bireylerin aslında glütenin kendisinden ziyade, glüten içeren besinlerde bulunan belirli karbonhidratlara (FODMAP’ler) karşı hassas olabileceğini göstermektedir.⁷ NCGS için kesin bir tanı testi bulunmamaktadır ve tanı, çölyak hastalığı ve buğday alerjisinin dışlanması ve glütensiz diyetle semptomlarda iyileşme gözlemlenmesiyle konulur.⁴ Glütensiz bir diyet, NCGS olan bireylerin semptomlarını yönetmelerine yardımcı olabilir.²

Buğday alerjisi ise, vücudun bağışıklık sisteminin buğdayda bulunan bir veya birden fazla proteine (glüten dahil) karşı aşırı tepki vermesidir.⁴ Bu alerjik reaksiyon, hafif semptomlardan (kurdeşen, döküntü, mide bulantısı) şiddetli ve yaşamı tehdit eden anafilaksiye kadar değişebilir.⁴ Buğday alerjisi olan bireylerin tüm buğday içeren ürünlerden kaçınmaları gerekmektedir, ancak bu durum diğer glüten içeren tahıllar (arpa, çavdar) için aynı derecede katı bir gereklilik olmayabilir, özellikle çapraz reaktivite söz konusu değilse.⁴ Buğday alerjisi genellikle çocuklarda daha yaygındır ve çoğu çocuk bu alerjiyi zamanla atlatabilir.¹⁵

Glütensiz Beslenmenin Genel Popülasyon İçin İddia Edilen Faydaları

Çölyak hastalığı, glüten hassasiyeti veya buğday alerjisi olmayan kişiler için glütensiz beslenmenin potansiyel faydaları hakkında çeşitli iddialar ortaya atılmıştır. Bunların en yaygınları arasında kilo kaybı, enerji artışı ve sindirim sağlığının iyileşmesi bulunmaktadır.² Ancak, bu iddiaların bilimsel dayanağı dikkatle incelenmelidir.

Kilo kaybı iddiası, glütensiz diyet uygulayan bazı kişilerin kilo verdiğini gözlemlemesiyle ilişkilidir.⁷ Ancak, bu kilo kaybı genellikle glüten içeren işlenmiş gıdaların ve rafine karbonhidratların diyetten çıkarılmasına bağlanmaktadır.⁷ Glütenin kendisinin doğrudan kilo kaybına neden olduğuna dair bilimsel bir kanıt bulunmamaktadır.² Hatta bazı çalışmalar, glütensiz diyet uygulayan çölyak hastalarında besin emiliminin iyileşmesi ve iştahın artması gibi nedenlerle kilo artışı veya vücut kitle indeksinde artış gözlemlemiştir.² Ayrıca, birçok işlenmiş glütensiz ürün, glütenin eksikliğini telafi etmek amacıyla daha fazla yağ ve şeker içerebilir, bu da kilo alımına katkıda bulunabilir.²¹

Enerji artışı iddiası da yaygın olarak dile getirilmektedir.² Bazı kişiler glütensiz diyete başladıktan sonra kendilerini daha enerjik hissettiklerini belirtmektedir. Ancak, bu durumun glütenin doğrudan çıkarılmasıyla mı, yoksa daha sağlıklı bir genel beslenme düzenine geçilmesiyle mi ilişkili olduğu net değildir.²¹ İşlenmiş gıdaların azaltılması ve daha fazla meyve, sebze ve tam tahıl tüketimi genellikle enerji seviyelerinde iyileşmeye yol açar. Glütenin kendisinin enerji düşüklüğüne neden olduğuna dair genel bir bilimsel kanıt bulunmamaktadır.²

Sindirim sağlığının iyileşmesi iddiası, özellikle irritabl bağırsak sendromu (IBS) gibi gastrointestinal sorunları olan kişiler arasında popülerdir.²⁴ Bazı araştırmalar, çölyak hastalığı dışlanmış olsa bile, glüten içeren tahılların tüketiminin IBS benzeri semptomlara (karın ağrısı, şişkinlik, bağırsak alışkanlıklarında değişiklik) yol açabileceğini ve glütensiz diyetin bu semptomları hafifletebileceğini göstermektedir.²⁴ Bu durum, non-çölyak glüten hassasiyeti (NCGS) olarak adlandırılmaktadır.²⁷ Ancak, kendi kendine glüten hassasiyeti tanısı koyan birçok kişinin aslında laktoz veya fruktoz intoleransı gibi başka sindirim sorunları olabileceği unutulmamalıdır.²³ Genel olarak, çölyak hastalığı veya glüten hassasiyeti olmayan kişilerde glütensiz diyetin sindirim sağlığını iyileştirdiğine dair güçlü bir bilimsel kanıt bulunmamaktadır.²

Glütensiz Beslenmenin Potansiyel Riskleri ve Dezavantajları

Glütensiz beslenmenin, özellikle tıbbi bir gereklilik olmaksızın uygulandığında, bazı potansiyel riskleri ve dezavantajları bulunmaktadır. Bunların başında besin eksiklikleri ve işlenmiş glütensiz ürünlerin besin değerinin düşüklüğü gelmektedir.²

Glüten içeren tahıllar, özellikle tam tahıllar, lif, demir, kalsiyum, B vitaminleri (tiamin, riboflavin, niasin, folat) ve magnezyum gibi önemli besin maddelerinin doğal veya zenginleştirilmiş kaynaklarıdır.² Glütensiz bir diyet uygularken bu tahılların çıkarılması, yeterli miktarda lif alımını zorlaştırabilir.² Lif, sağlıklı bir sindirim sistemi için önemlidir ve kalp hastalığı, tip 2 diyabet ve bazı kanser türleri riskini azaltmaya yardımcı olabilir.²⁸ Ayrıca, glütensiz unlar genellikle buğday unu gibi zenginleştirilmediği için, B vitaminleri ve demir gibi besin maddelerinin alımı da azalabilir.²⁹ Kalsiyum ve D vitamini eksiklikleri de, laktoz intoleransı nedeniyle süt ve süt ürünlerinin tüketiminin azaltılması durumunda ortaya çıkabilir.²⁶ Yapılan çalışmalar, uzun süreli glütensiz diyet uygulayan çölyak hastalarında bile kalsiyum, demir ve lif gibi bazı besin maddelerinin yetersiz alımının yaygın olduğunu göstermektedir.²⁶

İşlenmiş glütensiz ürünler, glütenin eksikliğini telafi etmek amacıyla sıklıkla daha fazla yağ, şeker ve sodyum içerebilir.²¹ Bu durum, bu ürünlerin besin değerini düşürebilir ve kilo alımı, kan şekeri dengesizlikleri ve yüksek tansiyon gibi sağlık sorunları riskini artırabilir.² Ayrıca, bazı araştırmalar, glütensiz ürünlerin genellikle glüten içeren muadillerine göre daha az protein ve daha fazla şeker içerdiğini göstermektedir.³⁰ Bu nedenle, glütensiz bir diyet uygulayan kişilerin, besin ihtiyaçlarını karşılamak için doğal olarak glütensiz olan tam gıdalara (meyveler, sebzeler, kuruyemişler, tohumlar, baklagiller, yağsız proteinler ve glütensiz tam tahıllar) odaklanmaları ve işlenmiş glütensiz ürünleri ölçülü tüketmeleri önemlidir.¹¹

Glütensiz beslenmenin bir diğer dezavantajı ise maliyetidir. Yapılan çalışmalar, glütensiz ürünlerin benzer glüten içeren ürünlere göre önemli ölçüde daha pahalı olduğunu göstermektedir.¹³ Bu durum, glütensiz diyeti uzun süreli olarak uygulayan bireyler ve aileler için önemli bir ekonomik yük oluşturabilir. Ayrıca, glütensiz bir diyet uygulamak, sosyal ortamlarda ve dışarıda yemek yerken bazı kısıtlamalara ve zorluklara yol açabilir.¹³

Son olarak, bazı araştırmalar, glütensiz diyetin arsenik gibi bazı ağır metallere maruz kalma riskini artırabileceğini göstermektedir.²² Bu durum, glütensiz diyetlerde sıklıkla kullanılan pirinç gibi bazı tahılların arsenik içeriğiyle ilişkili olabilir.

Diyetisyen ve Sağlık Uzmanlarının Görüşleri

Diyetisyenler ve sağlık uzmanları, glütensiz beslenme konusunda genellikle dikkatli bir yaklaşım benimsemektedirler. Çölyak hastalığı, glüten hassasiyeti veya buğday alerjisi gibi tıbbi gereklilikler dışında, genel popülasyon için glütensiz bir diyetin rutin olarak önerilmesi için yeterli bilimsel kanıt bulunmamaktadır.² Birçok uzman, glütensiz diyetin gereksiz yere kısıtlayıcı olabileceği ve besin eksiklikleri riskini artırabileceği konusunda uyarmaktadır.²

Sağlık uzmanları, glütensiz bir diyetin faydalı olabileceğine inanan kişilerin öncelikle bir doktora başvurarak çölyak hastalığı ve buğday alerjisi gibi durumları ekarte etmelerini önermektedir.¹³ Eğer glütensiz bir diyet uygulamaya karar verilirse, bir diyetisyenden destek almak, dengeli ve besleyici bir beslenme planı oluşturmak açısından önemlidir.¹¹ Diyetisyenler, glütensiz diyette yeterli miktarda lif, vitamin ve mineral alımını sağlamak için doğal olarak glütensiz olan tam gıdaların (meyveler, sebzeler, baklagiller, kuruyemişler, tohumlar ve glütensiz tam tahıllar) tüketimini teşvik etmektedirler.¹¹ İşlenmiş glütensiz ürünlerin ise içerikleri dikkatle incelenmeli ve ölçülü tüketilmelidir.¹¹

Yulaf tüketimi konusunda ise, uzmanlar çölyak hastaları ve glüten hassasiyeti olan bireylerin sadece sertifikalı glütensiz yulaf tüketmelerini önermektedirler, çünkü normal yulaf sıklıkla glütenle kontamine olabilmektedir.³ Bazı çölyak hastalarının yulafta bulunan avenin proteinine de reaksiyon gösterebileceği unutulmamalıdır.⁷

Glütensiz Beslenmenin Genel Sağlık Üzerindeki Etkilerini İnceleyen Bilimsel Çalışmalar

Glütensiz beslenmenin genel sağlık üzerindeki etkilerini inceleyen bilimsel çalışmaların sonuçları karmaşıktır. Çölyak hastalığı ve glüten hassasiyeti gibi glütenle ilişkili sağlık sorunları olan bireyler için glütensiz bir diyetin faydaları açıkça gösterilmiştir.¹³ Ancak, bu tür sağlık sorunları olmayan genel popülasyon için glütensiz diyetin rutin olarak faydalı olduğuna dair güçlü bir bilimsel kanıt bulunmamaktadır.²

Bazı araştırmalar, glütenin otoimmün hastalıkların gelişiminde veya kötüleşmesinde rol oynayabileceğini ve glütensiz bir diyetin Hashimoto tiroiditi, IBS, IBD, fibromiyalji, endometriozis ve şizofreni gibi bazı otoimmün ve gastrointestinal durumları olan bireyler için faydalı olabileceğini düşündürmektedir.²³ Ancak, bu alandaki araştırmalar hala devam etmektedir ve kesin sonuçlara ulaşmak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç vardır.²³ Atletik performans üzerinde glütensiz diyetin herhangi bir olumlu etkisi olduğuna dair ise bilimsel bir kanıt bulunmamaktadır.²³

Aksine, bazı çalışmalar, glütensiz diyetin, özellikle iyi planlanmamışsa, besin eksiklikleri (lif, demir, kalsiyum, B vitaminleri) ve işlenmiş glütensiz ürünlerin yüksek yağ, şeker ve sodyum içeriği nedeniyle bazı potansiyel zararları olabileceğini göstermektedir.² Hatta bazı araştırmalar, glütensiz diyetin kalp hastalığı riskini artırabileceğini öne sürmektedir, muhtemelen tam tahıl alımının azalması nedeniyle.²

Besin Değeri Karşılaştırması

Aşağıdaki tablo, tipik bir beyaz ekmek ile glütensiz bir beyaz ekmeğin ortalama besin değerlerini karşılaştırmaktadır. Bu veriler, çeşitli araştırmalardan elde edilen ortalama değerleri yansıtmaktadır.³⁰

Besin Öğesi	Normal Beyaz Ekmek (1 dilim, ~28g)	Glütensiz Beyaz Ekmek (1 dilim, ~28g)
Kalori	75	80
Protein	2-3 g	1-2 g
Yağ	1 g	1-2 g
Karbonhidrat	14-15 g	16-17 g
Lif	0.5-1 g	1-2 g (genellikle katkı maddeleriyle)
Kalsiyum	20-30 mg	10-20 mg (çoğu zaman daha düşük)
Demir	0.5-1 mg	0.5-1 mg (benzer veya bazen daha düşük)

Bu tablo, glütensiz beyaz ekmeğin genellikle normal beyaz ekmeğe göre biraz daha fazla kalori ve karbonhidrat içerirken, protein ve kalsiyum açısından daha düşük olabileceğini göstermektedir.³² Lif içeriği glütensiz ekmeklerde katkı maddeleriyle artırılmış olsa da, doğal tam tahıllarda bulunan lifin yerini tutmayabilir.³³ Tam buğday ekmeği gibi tam tahıllı glüten içeren ekmekler ise genellikle beyaz ekmeğe göre daha fazla lif, vitamin ve mineral içerir. Bu nedenle, glütensiz bir diyet uygulayan kişilerin, besin ihtiyaçlarını karşılamak için glütensiz tam tahıllar (kinoa, amarant, karabuğday, esmer pirinç gibi) ve diğer besleyici gıdaları yeterince tüketmeleri önemlidir.¹¹

Sonuç

Elde edilen bilgiler ışığında, glütensiz beslenmenin genel olarak daha sağlıklı olup olmadığı sorusuna verilecek yanıt, bireyin sağlık durumu ve beslenme ihtiyaçlarına bağlıdır. Çölyak hastalığı, non-çölyak glüten hassasiyeti veya buğday alerjisi olan bireyler için glütensiz bir diyet, semptomları yönetmek ve sağlık komplikasyonlarını önlemek için kesinlikle gereklidir ve faydalıdır.²

Ancak, bu tür tıbbi durumları olmayan genel popülasyon için glütensiz bir diyetin rutin olarak daha sağlıklı olduğuna dair güçlü bir bilimsel kanıt bulunmamaktadır.² Glütensiz diyetin kilo kaybı, enerji artışı veya sindirim sağlığının iyileşmesi gibi iddiaları genellikle bilimsel olarak desteklenmemektedir ve bu potansiyel faydalar daha çok genel beslenme alışkanlıklarındaki değişikliklerle ilişkilidir.²

Aksine, glütensiz bir diyetin, özellikle iyi planlanmamışsa ve işlenmiş glütensiz ürünlere ağırlık verilirse, besin eksiklikleri (lif, demir, kalsiyum, B vitaminleri) ve sağlıksız beslenme alışkanlıkları (yüksek yağ, şeker, sodyum alımı) gibi potansiyel riskleri ve dezavantajları bulunmaktadır.² Ayrıca, glütensiz ürünlerin maliyeti genellikle daha yüksektir ve bu diyeti uygulamak sosyal ortamlarda bazı zorluklara yol açabilir.¹³

Sonuç olarak, genel sağlık için en önemli olan, dengeli ve çeşitli bir beslenme düzeni benimsemektir. Bu düzen, meyveler, sebzeler, tam tahıllar (tolere edilebiliyorsa), yağsız proteinler ve sağlıklı yağlar gibi besleyici gıdaları içermelidir.¹¹ Glütenle ilgili herhangi bir sağlık sorununuz yoksa, glütensiz bir diyete başlamadan önce bir doktora veya diyetisyene danışmanız önemlidir. Uzmanlar, bireysel ihtiyaçlarınıza ve sağlık durumunuza uygun, bilimsel kanıtlara dayalı beslenme önerilerinde bulunabilirler. Glütensiz bir diyetin sizin için uygun olup olmadığını belirlemek ve potansiyel riskleri en aza indirmek için profesyonel rehberlik almak en doğru yaklaşımdır.

Wellopedi’de paylaşılan tüm içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye olarak kabul edilmemelidir. Sağlığınızla ilgili herhangi bir karar vermeden önce mutlaka bir doktora veya sağlık uzmanına danışın. Burada yer alan bilgiler, bireysel sağlık durumunuzu değerlendirmek için yeterli değildir ve doktorunuzun tavsiyesinin yerini almaz. Herhangi bir egzersiz programına, beslenme planına veya takviye edici gıda kullanımına başlamadan önce doktorunuza danışmanız önemlidir. Wellopedi, içeriklerde yer alan bilgilerin kullanımından kaynaklanan herhangi bir sorumluluk kabul etmez.

Alıntılanan çalışmalar

1. What Is Gluten—Why Is It Special? – Frontiers, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/nutrition/articles/10.3389/fnut.2019.00101/full
2. Diet Review: Gluten-Free for Weight Loss – The Nutrition Source, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/healthy-weight/diet-reviews/gluten-free-diet-weight-loss/
3. What is Gluten? | Celiac Disease Foundation, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://celiac.org/gluten-free-living/what-is-gluten/
4. Gluten: A Benefit or Harm to the Body? – The Nutrition Source, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/gluten/
5. Everything You Want to Know about Gluten – IFT.org, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.ift.org/career-development/learn-about-food-science/food-facts/gluten
6. What is gluten? – PubMed, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28244676/
7. Gluten-free diet – Mayo Clinic, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/nutrition-and-healthy-eating/in-depth/gluten-free-diet/art-20048530
8. Sources of Gluten | Celiac Disease Foundation, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://celiac.org/gluten-free-living/what-is-gluten/sources-of-gluten/
9. Gluten foods: List of what to avoid and alternatives – Medical News Today, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.medicalnewstoday.com/articles/gluten-foods
10. Surprising Foods That Contain Gluten – Cleveland Clinic Health Essentials, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://health.clevelandclinic.org/what-foods-have-gluten
11. 8 Dietitian Approved Nutrition Tips for Celiac Disease | Kate Farms | Articles, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.katefarms.com/resources/discover/articles/8-dietitian-approved-nutrition-tips-for-celiac-disease/
12. Gluten-Free Foods – Celiac Disease Foundation, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://celiac.org/gluten-free-living/gluten-free-foods/
13. Eating, Diet, & Nutrition for Celiac Disease – NIDDK, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/celiac-disease/eating-diet-nutrition
14. http://www.langfordallergy.com, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.langfordallergy.com/gluten-intolerance-vs-celiac-vs-wheat-allergies/#:~:text=Many%20people%20confuse%20a%20wheat,the%20immune%20system%20encounters%20wheat.
15. Celiac Disease vs. Non-Celiac Gluten Sensitivity vs. Food Allergy, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://health.clevelandclinic.org/gluten-sensitivity-celiac-disease-wheat-allergy-differences
16. Gluten Intolerance vs. Celiac vs. Wheat Allergies, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.langfordallergy.com/gluten-intolerance-vs-celiac-vs-wheat-allergies/
17. Celiac Disease, Non-Celiac Gluten Sensitivity or Wheat Allergy: What is the Difference?, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://gluten.org/2019/10/15/celiac-disease-non-celiac-gluten-sensitivity-or-wheat-allergy-what-is-the-difference/
18. Gluten Intolerance vs. Celiac Disease Symptoms in Kids – Lurie Children’s, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.luriechildrens.org/en/blog/faq-celiac-disease-vs-non-celiac-gluten-sensitivity/
19. The Difference Between Celiac Disease, Gluten Intolerance, and Wheat Allergy | CTG Blog, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.closingthegap.ca/the-difference-between-celiac-disease-gluten-intolerance-and-wheat-allergy/
20. Benefits of Gluten Free Diet for Non-Celiacs – BFree Foods, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.bfreefoods.com/us/top-tips/health-benefits-of-avoiding-gluten-when-youre-not-a-celiac/
21. Gluten-Free Diet: Is It Right for Me? | Johns Hopkins Medicine, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/celiac-disease/what-is-a-glutenfree-diet
22. A Gluten-Free Diet, Not an Appropriate Choice without a Medical Diagnosis – PMC, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6636598/
23. Going Against the Grains: Gluten-Free Diets in Patients Without Celiac Disease—Worthwhile or Not?, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://celiacdiseasecenter.columbia.edu/wp-content/uploads/2019/07/2019-Going-Against-the-Grains-Gluten%E2%80%91Free-Diets-in-Patients-Without-Celiac-Disease%E2%80%94Worthwhile-or-Not.pdf
24. Is Gluten Bad for You? A Critical Look – Healthline, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.healthline.com/nutrition/is-gluten-bad
25. Health Effects of a Gluten Free Diet – News-Medical, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.news-medical.net/health/Health-Effects-of-a-Gluten-Free-Diet.aspx
26. The Gluten-Free Diet: Safety and Nutritional Quality – PMC, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3257612/
27. Health Benefits and Adverse Effects of a Gluten-Free Diet in Non–Celiac Disease Patients, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5866307/
28. Gluten-free diet: Health benefits, risks, and foods – Medical News Today, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.medicalnewstoday.com/articles/288406
29. Possible risks and side effects of the gluten-free diet for non-coeliacs, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.schaer.com/en-int/a/gluten-free-risks-side-effects
30. Many gluten-free foods are high in calories and sugar, low on fiber and protein, and they cost more − new research | Clemson News, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://news.clemson.edu/many-gluten-free-foods-are-high-in-calories-and-sugar-low-on-fiber-and-protein-and-they-cost-more-%E2%88%92-new-research/
31. Healthy Eating on the Gluten-Free Diet | BIDMC of Boston, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.bidmc.org/centers-and-departments/digestive-disease-center/services-and-programs/celiac-center/celiacnow/nutrition-and-the-gluten-free-diet/healthy-eating-on-the-gluten-free-diet
32. Nutrients in Gluten Free foods – how do they measure up? – Coeliac UK, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.coeliac.org.uk/blog/nutrients-in-gluten-free-foods–how-do-they-measure-up/
33. How to pick healthier gluten-free bread – News-Medical, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.news-medical.net/news/20250309/How-to-pick-healthier-gluten-free-bread.aspx
34. What’s the Difference Between Gluten-Free Bread & Regular Bread? – Schar, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.schaer.com/en-us/a/difference-between-gluten-free-bread-regular-bread
35. Determination and Comparison of Fat and Fibre Contents in Gluten-Free and Gluten-Containing Flours and Breads: Nutritional Implications – MDPI, erişim tarihi Nisan 4, 2025, https://www.mdpi.com/2304-8158/14/5/894